Για τη μουσική στον Αριστοφάνη
Μεγάλοι σταθμοί ως αισθητικά ρεύματα
Τα θέματα που αφορούν στον τρόπο αντιμετώπισης της μουσικής για τα έργα του Αριστοφάνη είναι περισσότερο ξεκάθαρα απ’ ότι στην τραγωδία. Είναι η φύση της κωμωδίας και η διαχρονικές τις συνταγές οι παράγοντες εκείνοι που επιβάλουν στους συνθέτες τρόπους αδρούς, εύκολα αναγνωρίσιμους σε κάθε χρονική περίοδο. Περισσότερο από ότι στο δράμα, κάθε εποχή αναζητά στην κωμωδία να αντικρίσει σαν σε καθρέφτη το δικό της πρόσωπο με αποτέλεσμα να δημιουργεί αυτόματα αναλογίες και ταυτίσεις, παραλληλισμούς -συχνά και αναχρονισμούς- για να κατορθώσει να παρασύρει το κοινό στο κωμικό για να το παραδώσει στην ευεξία του γέλιου. Ακολουθεί και η μουσική τους κανόνες αυτούς. Οι βασικές φόρμες όπως είναι το τραγούδι και ο χορός, υπηρετώντας την κωμωδία, βρίσκουν στην πολυρυθμία, την πολυχρωμία και την μελωδική γραμμή της εποχής τους τον δρόμο για την άμεση επαφή με το κοινό.
Θα θέλαμε να γνωρίζαμε περισσότερα για τις μουσικές που γράφτηκαν στις αρχές του 20ου αιώνα όπως οι Εκκλησιάζουσες του Σακελλαρίδη (1904) ή οι Όρνιθες του Βάρβογλη (1929) ή ακόμη και για τις μεταγενέστερες Νεφέλες του Καζάσογλου (1952). Δυστυχώς οι πηγές είναι ελάχιστες και ο κόπος για την αναζήτησή τους μεγάλος. Μια απλή παρατήρηση είναι πως οι σημαντικοί συνθέτες του πρώτου μισού του 20ου αιώνα προσπέρασαν την κωμωδία, ενώ αντίθετα αφιέρωσαν πολύ χαρτί και μελάνι για την τραγωδία. Αντί, λοιπόν, της παράθεσης ιστορικών γεγονότων, ονομάτων και ημερομηνιών θεωρήσαμε ποιο ενδιαφέρον να αναπτύξουμε τις σκέψεις μας με βάση τους μεγάλους σταθμούς που διαμόρφωσαν διαφορετικές αισθητικές επιλογές που έχει να επιλέξει ο συνθέτης που καλείται να επενδύσει μουσικά μια αριστοφανική κωμωδία.
Επιγραμματικά θα λέγαμε πως οι βασικές αισθητικές κατευθύνσεις είναι δύο: η γραμμή Χατζιδάκι λυρική, αισθαντική και συχνά νοσταλγική, με αστικά χαρακτηριστικά που αναδεικνύει με την αρμονία την ποίηση και την ομορφιά στέρεα δομημένη στην μοναδική Χατζιδακική μελωδική έμπνευση και η γραμμή Λεοντή λαϊκή, με αταβιστικά στοιχεία, φαινομενικά ακατέργαστη και πυκνή, πέρα από κάθε καλλιέπεια που στοχεύει στην τέρψη από την αλήθεια. Ταυτίζονται απόλυτα στη βασική τους επιλογή πως πρέπει να γεννηθούν από το κείμενο τραγούδια. Όσο και να φαίνεται απλό στο άκουσμα του αυτό δεν είναι καθόλου αυτονόητο. Επίσης κοινό τους είναι η ελληνικότητα και η με προσήλωση αναζήτησή της χωρίς συμπλέγματα, εκφρασμένη αυθόρμητα στη χρήση οργάνων, ρυθμών ή ακόμη και συγκεκριμένα στην ενσωμάτωση αυτούσιων και αναγνωρίσιμων μουσικών δομών από την παράδοση. Σήμερα η μουσικολόγοι και οι εθνολόγοι ανακαλύπτουν στις μελωδικές γραμμές της παραδοσιακής μουσικής τα χνάρια της αρχαίας ελληνικής κωμωδίας. Είναι
πάντα ενδιαφέρον το γεγονός της σκανδαλώδους προήγησης του ενστίκτου των δημιουργών από την τεκμηριωμένη γνώση στην αναζήτηση απαντήσεων για θέματα που κρύβει μυστικά στα σπλάχνα του ο χρόνος. Ακόμη θα αναφέρουμε τη μοναδική μουσική του Γιάννη Χρήστου για τους Βατράχους του Κουν που αποτελεί από μόνη της ένα ξεχωριστό και ιδιαίτερο δείγμα στην αριστοφανική μουσική και φυσικά την επιλογή της σύγχρονης μουσικής, εννοώντας την τρέχουσα «μοντέρνα μουσική» που δεν θα διστάζαμε να χαρακτηρίσουμε «διεθνιστική» που έχουμε ακούσει και δει επανειλημμένα. Επισημαίνουμε πως τα πρώτα ολοκληρωμένα πειράματα χρονολογούνται στις αρχές της δεκαετίας του ’80.
Ο Μάνος Χατζιδάκις συνέθεσε την πρώτη του μουσική για έργο του Αριστοφάνη το 1956. Ήταν οι Εκκλησιάζουσες για το Εθνικό Θέατρο (σκην. Σολομός). Η μουσική της Λυσιστράτης, όμως, έμεινε στην ιστορία με το τραγούδι Ένα μύθο θα σας πω (Εθνικό Θέατρο σκην. Σολομός). Ο Χατζιδάκις ακολούθησε τη γραμμή που είχε χαράξει το Εθνικό Θέατρο και τα κλασσικά ανεβάσματα των έργων του Αριστοφάνη χρησιμοποιώντας μαζί με την «κρυμμένη» ορχήστρα και πλήρες το ενορχηστρωτικό λεξιλόγιο που είχε ήδη διαμορφωθεί. Σώζεται μια ηχογραφημένη παράσταση στην οποία ακούγεται καθαρά η μουσική και ο τρόπος που λειτουργούσε στην παράσταση με τις ατμοσφαιρικές συνοδείες, τα σχεδόν κινηματογραφικά μοτίβα των εισόδων, τους χορούς κτλ. Ο Μύθος ξεχώριζε και είναι βέβαιο πως ο Χατζιδάκις αντιλήφθηκε αμέσως τη δύναμή της επιρροής του στους θεατές. Την επόμενη χρονιά και στα πλαίσια του Φεστιβάλ Αθηνών αλλά όχι στο Ηρώδειο, στο θέατρο του Άλσους, ο Κουν του ανέθεσε στον Χατζιδάκι τη μουσική του Πλούτου. Εκεί ο Κουν δοκίμασε ένα περισσότερο λαϊκό ύφος που οδήγησε τον Χατζιδάκι στα ακούσματα της λατέρνας και στη χρήση του μπουζουκιού. Ο Καραγάτσης σε κριτική του επισημαίνει και περιγράφει με έμφαση την έκπληξή του από την ενορχηστρωτική πρόταση της παράστασης. Η παράσταση περιελάμβανε μεγάλες επιτυχίες του εκείνης της εποχής όπως το Γαρίφαλο στ’ αυτί ή την Κυρά. Η απήχηση ήταν τόση που το Φεστιβάλ ζήτησε από τον Κουν για την επόμενη χρονιά τους Όρνιθες. Και εδώ η αριστοφανική μουσική απέκτησε το μέτρο της. Η αισθητική ταύτιση του Χατζιδάκι με τον Κουν και τον Τσαρούχη αλλά και τη Ραλλού Μάνου στο πρώτο ανέβασμα και βέβαια με την Ζουζού Νικολούδη στην τελική μορφή της παράστασης, δύο χρόνια αργότερα, έδωσε ένα αποτέλεσμα που πραγματικά ακόμη δεν έχει ξεπεραστεί.
Δεν ξανάγραψε μουσική για τον Αριστοφάνη ο Χατζιδάκις αλλά και δεν χρειάστηκε. Στην παρτιτούρα των Ορνίθων δεν φαίνεται μόνο η άποψη του για τον Αριστοφάνη αλλά η γενικότερη αντίληψή του για την θεατρική μουσική με ελληνική ιθαγένεια. Έξοχα τραγούδια, συναρπαστικές χορευτικές φόρμες και λαμπερή ενορχήστρωση που απαιτούν πεντακάθαρη εκτέλεση και απέριττη ερμηνεία συνθέτοντας μια λυρική ατμόσφαιρα που στην νοσταλγική της διάσταση αναδεικνύει τον ποιητή. Η Χατζιδακική αισθητική όπως τη γνωρίζουμε από τα τραγούδια του προσέφερε στον Αριστοφάνη έναν τρόπο ανάγνωσης που προβάλετε από την αστική του προσέγγιση. Η μελωδία γεννιέται κι αναπνέει στα στενά της Αθήνας και τραγουδιέται απλά, άμεσα και τρυφερά ακόμη και στις ποιο μεγάλες στιγμές έντασης. Σχεδόν δεν μπορείς να πιστέψεις πως δακρύζεις από την ομορφιά των τραγουδιών αυτών στην πολλοστή ακρόασή τους. Ο Μύθος της Λυσιστράτης και ο ήχος της λατέρνας στον Πλούτο ήταν οι τομές που έφεραν τον Αριστοφάνη από τα βιβλία της
Οξφόρδης στα χείλη των θεατών σαν ένα απλό τραγούδι… Ένα μύθο θα σας πω, Ω! καλή μου ξανθιά, Χαίρε πανώρια…
Η επιτυχία των Ορνίθων προκάλεσε μια αριστοφανική έκρηξη που παρέσυρε και τους συνθέτες. Για παράδειγμα την περίοδο 1966-68 ξεκίνησαν την καριέρα τους στον Αριστοφάνη ο Χρήστου (Βάτραχοι), ο Θεοδωράκης (Λυσιστράτη), ο Αντωνίου (Ειρήνη), ο Χριστοδουλίδης (Πλούτος) και ο Ξαρχάκος (Ιππείς).
Ο Λεοντής δημιούργησε το δικό του σταθμό στη μουσική για τον Αριστοφάνη στο Θέατρο Τέχνης τόσο για τους Αχαρνής το 1977 όσο και για την Ειρήνη το 1978.
Τη μουσική για τους Αχαρνής αρχικά είχε αναλάβει να γράψει ο Δ. Σαββόπουλος. Η διαφωνία του Κουν με το Σαββόπουλο οδήγησε στη διακοπή της συνεργασίας τους και στην ανάθεση της μουσικής στον Λεοντή ο οποίος με ακούσματα και απόψεις αντίθετες προς τα καθιερωμένα, αντιμετωπίζοντας γενικότερα τη μουσική με γνώμονα την ορμέμφυτη διάστασή της και έχοντας οδηγό την τάση του Κουν για την αναζήτηση μιας νέας θεατρικής αλήθειας για τον Αριστοφάνη στα μύχια της παράδοσης έκανε το θαύμα που φάνταζε για τους «εραστές» των Ορνίθων ακατόρθωτο. Ακόμη και ο ίδιος ο Χατζιδάκις είχε πει στον Λεοντή ακούγοντας τη μουσική των Αχαρνέων πως θα ήθελε να την είχε γράψει αυτός. «Κι εγώ θα ήθελα να είχα γράψει τους Όρνιθες…» απάντησε ο Λεοντής.
Χρησιμοποιήθηκαν λαϊκά όργανα με τον αυθεντικό τρόπο εκτέλεσής τους και επιβλήθηκε στους ηθοποιούς για πρώτη φορά να ξεχάσουν την ωραία τους φωνή. Έτσι τα τσουβάλια και οι λινάτσες έδεσαν μαγικά με τα σκόρδα που κρεμόντουσαν από τη ζώνη του Λαζάνη-Δικαιόπολη και τις ένρινες φωνές του χορού που τραγουδούσε τόσο διονυσιακά εκμεταλλευόμενος ένστικτα που είναι απόλυτα συνυφασμένα με τα αρχέτυπα του Αριστοφάνη. Τραγούδια γεννήθηκαν και στα δύο έργα, αποδεικνύοντας πως αυτός είναι ο μόνος δρόμος, προκαλώντας μια ταύτιση με το πλατύ κοινό που βρήκε πρόσφορο έδαφος για να εκφραστεί στο μεταπολιτευτικό μουσικό ύφος που έφερε η μουσική του Λεοντή. Ξεσήκωνε τον κόσμο το Χαίρε! Αγαπημένη από την Ειρήνη.
Θα θέλαμε να αναφέρουμε εδώ ένα γεγονός. Όταν το 1979 ζητήθηκε από τον Μίκη Θεοδωράκη να γράψει για το Θέατρο Τέχνης τη μουσική για τους Ιππείς εκείνος ζήτησε από τον Λεοντή να ακούσει τη μουσική για τους Αχαρνής και την Ειρήνη. Συγκινεί η αυθόρμητη αυτή επιθυμία του Θεοδωράκη που δείχνει πως είχε γνώση της αλλαγής της εποχής
εκφράζοντας ειλικρινή διάθεση ανταλλαγής ιδεών, αντάξια ενός μεγάλου δημιουργού.
Ο Γιάννης Χρήστου συνέθεσε τη μουσική για τους Βατράχους το 1966. Ακολούθησε έναν εντελώς ξεχωριστό δρόμο τον οποίο κανείς μέχρι σήμερα δεν έχει τολμήσει να μιμηθεί. Επέλεξε την τελετουργική διάσταση όπως λεει και ο ίδιος σε κείμενο του προβάλλοντας την «σοβαρή» πλευρά που στην συγκεκριμένη κωμωδία είναι ιδιαίτερα εμφανής. Η αναφορά στα μυστήρια της Ελευσίνας κέντρισε τον ενδιαφέρον του Χρήστου που συνέθεσε μια
μνημειώδη πάροδο των Μυστών. Το τραγούδι της είναι ένα αριστούργημα. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον βρίσκεται στην χρήση πολλών και διαφορετικών μουσικών στιλ. Σαν να ανοίγεις το ραδιόφωνο αναφέρει κάπου ο ίδιος ο Χρήστου δικαιολογώντας ένα τραγούδι επιθεωρησιακό, ένα δημοτικό, ένα τζαζ κ.α. Συναντάμε στην παρτιτούρα του και σχόλια για την απόδοση χορικών όπως για παράδειγμα σε στιλ Βέρντι ή με ύφος Βάγκνερ. Όλα αυτά είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αλλά σε κάποιο βαθμό μακριά από την ιδέα που έχουμε για την κωμωδία. Τόσο στο πρώτο ανέβασμα όσο στο τελευταίο που χρησιμοποιήθηκε η ίδια μουσική το 1992 (σκην. Μ. Κουγιουμτζή) η μουσική περισσότερο προβλημάτιζε παρά διασκέδαζε του θεατές. Είναι ένας τρόπος προσέγγισης του Αριστοφάνη ο οποίος δεν έχει ακόμη μελετηθεί. Λόγω της δυσκολίας και της γνώσης που απαιτεί ο τρόπος αυτός δεν βρήκε σε άλλους συνθέτες ανάλογη συνέχεια ώστε να αξιολογηθεί η θέση του στην γενικότερη εξέλιξη.
Πιστεύοντας στην αξία όλων των μουσικών που γράφτηκαν για τον Αριστοφάνη θεωρήσαμε πως η εκτενής αναφορά στους μεγάλους σταθμούς δίνει μεγαλύτερη αξία στην παράδοσή μας.