Η αποκάλυψη της αληθινής πίστης είναι ένα θαύμα
Η αποκάλυψη της αληθινής πίστης είναι ένα θαύμα… θαύμα συνταρακτικό… και έτσι μόνον, τουλάχιστον για εμένα, αντιληπτό… και εξηγούμε: είναι θαύμα κάθε απόδειξη της ύπαρξης του Θεού, κάθε λάμψη που προβάλει μέσα από το οποιοδήποτε πόνημα… κάθε στιγμή σμιλευμένου χρόνου που κρύβει μέσα της κάτι από την πίστη του δημιουργού της, κάτι από τον «εν πίστη» χρόνο ενός ανθρώπου.
Θα πίστευε κανείς πως ως πιστός –το τελευταίο διάστημα αρνούμαι πεισματικά να το αποκρύπτω- θα έβρισκα τον τρόπο να υποδεικνύω πολλά και ποικίλα τέτοια σημεία και λάμψεις προσπαθώντας να επιβεβαιώσω τον ολοκληρωτικό, τον καθολικό χαρακτήρα της βασιλείας του Θεού… ίσως, να έπεφτα και στο γνωστό «χριστιανικό» πταίσμα της αποκάλυψης της παρουσίας του Θεού ακόμη και στο «τίποτε». Ενώ, λοιπόν, θα πίστευε ο καθένας που με γνωρίζει πως θα μπορούσα σε κάθε μουσικό έργο –σχεδόν ταυτολογικά σε έργα με θρησκευτικό περιεχόμενο- να υποδείξω σημεία όπου η έμπνευση του συνθέτη είναι κατανοητή μόνον ιδωμένη με τις διαστάσεις, τις εντάσεις, τη δομή, το συντακτικό, τις αντιθέσεις και, γιατί όχι, τις αυθόρμητες συγκινήσεις που επιβάλει η πίστη στη σκέψη και τη βούληση, σημεία όπου η πίστη υπαγόρευσε στο δημιουργό το περιεχόμενο, που η πίστη προβάλει ως ο ίδιος ο δημιουργός, που η πίστη ως θαύμα καθίσταται παρούσα και απτή… αντικειμενική όσο και η ίδια η αλήθεια… τόσο ζωντανή όσο και η βεβαιότητα του θανάτου, τόσο κοντά σο θάνατο όσο και η γέννηση κάθε ανθρώπου…
Από ολόκληρη τη μουσική φιλολογία που έχω καταγεγραμμένη στη μνήμη μου μόλις σε δύο έργα έχω επισημάνει τέτοιο σημείο… σημείο… ένα σημείο… ούτε καν μια ολόκληρη φράση… ούτε καν μια ολόκληρη σελίδα… σημείο… στιγμή… ρωγμή μουσικού χρόνου… μια ανάσα που δραπετεύει από το παρόν σχεδόν φοβισμένα… σαν να γνωρίζει πως έχει ανάγκη την ακεραιότητα του παρελθόντος, την απολυτότητα της μνήμης και την δυνατότητα ανάλυσης της σκέψης… μια στιγμή που σχεδόν δεν υπήρξε ποτέ της μελλοντική δυνατότητα… μόνο παρόν και μάλιστα ραγισμένο…
Δύο μόλις φορές κατά την ακρόαση μουσικής ένιωσα πως ο δημιουργός έχει βαθιά ριζωμένη μέσα στην καρδιά και το μυαλό του αυτό που ονομάζουμε πίστη. Δεν θα μπω στη διαδικασία να εξηγήσω τη σημαίνει πίστη… τόσοι και τόσοι δεν έχουν καταφέρει να το προσδιορίσουν με εξαντλώντας τη δυνατότητα του λόγου… ας διαβάσω: Η πίστη είναι μια μη-λογική πεποίθηση για την ορθότητα κάποιας πρότασης. Μια μη-λογική πεποίθηση είναι μια που είναι αντίθετη προς το σύνολο των αντικρουόμενων στοιχείων για την πεποίθηση αυτή… και κάπου αλλού: Πίστη είναι η βεβαιότητα κάποιας ή κάποιου για την αλήθεια ενός ισχυρισμού, ανεξάρτητα αν η βεβαιότητα αυτή είναι δικαιολογημένη ή όχι.
Για εμένα η πίστη είναι φανερή σε αυτά τα δύο σημεία με διαφορετικό τρόπο και με έχει βοηθήσει να κατανοήσω πολλά και σπάνια τόσο η ύπαρξή τους όσο και η αντίθεσή τους… χωρίς βέβαια να είναι δικαιολογημένη αυτή η βεβαιότητα, χωρίς να είμαι σε θέση να στηρίξω αυτή μου την πεποίθηση… και για τούτο ισχυρή… και για τούτο μαγική.
Η Συμφωνία αρ. 5 σε σι-ύφεση μείζονα του Άντον Μπρούκνερ (1824-1896) έχει μείνει γνωστή με τον τίτλο Χριστιανική. Στο δραματικό αργό μέρος της συμφωνίας (Adagio), κατά την ακρόαση του για πρώτη φορά στη ζωή μου σε συναυλία της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, ένιωσα στο μέτρο 56 πως ο Μπρούκνερ δεν φοβάται το θάνατο… στο μέτρο 56 ο Μπρούκνερ μου είπε απλά πως πιστεύει στη μετά θάνατον ζωή… ο Μπρούκνερ πιστεύει πως θα μετέχει «της άλλης πια ζωής που δεν τελειώνει»… δεν είχα ακούσει ποτέ αυτό το έργο και είχα φροντίσει να έχω στα χέρια μου την παρτιτούρα κατά τη διάρκεια της συναυλίας. Αυτόματα εντόπισα το σημείο και μηχανικά με ένα μολύβι που είχα στη τσέπη του σακακιού μου σχεδίασα ένα κύκλο στο συγκεκριμένο σημείο… το έλεγα σε όλους… άκουσα σε ένα μουσικό έργο την απόδειξη: έχει υπάρξει ένας άνθρωπος που βαθειά, βαθύτατα, πίστευε… πίστευε… σχεδόν ζήλεψα… ζήλεψα και για την πίστη του αλλά και για τον τρόπο που αυτή αποτυπώθηκε τόσο ανάγλυφα κι αληθινά στο έργο του. Προσπάθησα πολλές φορές να το συγκεκριμενοποιήσω, να το προσδιορίσω, να το «αποδείξω»… αδύνατον… έπειτα από πολύ σκέψη και ακόμη περισσότερες ακροάσεις κατέληξα πως ο πυρήνας της εντύπωσης αυτής είναι πράγματι στο μέτρο 56 και στη γραμμή που αποδίδουν με την ένδειξη breit ( ) τα πρώτα βιολιά… επάνω στην ένταση του θέματος –τρέμολο και πιανίσιμο αυτή τη δεύτερη φορά- …η ηρεμία αυτής της φράσης αλλά και η ανοδική της ανέλιξη με έπεισε για τη σκέψη του Μπρούκνερ και φώτισε με τρόπο μοναδικό τις σκέψεις μου… μπορεί και να κάνω λάθος… δεν είχα την τύχη να συνομιλήσω με τον ίδιο τον Μπρούκνερ… κρίμα, θα είχα πολλά να των ρωτήσω, θα είχα πολλά να του ζητήσω να μου πει…
Το δεύτερο «πνευματικό» σημείο βρίσκεται στο τελευταίο χορικό από τα Κατά Ιωάννη Πάθη του Μπαχ… εδώ η εντύπωση έχει εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα… οι πρώτοι έξι φθόγγοι της μελωδίας μαρτυρούν την τραγική απώλεια… τόση απώλεια δεν έχω νιώσει ποτέ, απελπισία, σκοτάδι… το τέλος του κόσμου… ο Χριστός είναι νεκρός… τίποτε… Συνειδητοποιώ την πίστη του Μπαχ από το μέγεθος της έκφρασης της απώλειας… ενώ ο Μπρούκνερ χαμογελά εμπρός στο θάνατο ο Μπαχ νιώθει συντριβή μπροστά στο νεκρό σώμα του Χριστού διότι η Ανάστασή του είναι ακόμη ένας συμβολισμός, δεν έχει πραγματωθεί, δεν υπάρχει ως δυνατότητα… ο Μπαχ γράφει αυτές τις νότες επειδή προσδοκά στην Ανάσταση… αν την έχεις βιώσει πνευματικά μπορείς και να περιγράψεις την κατάσταση που δεν υπάρχει… το κενό… όταν μάλιστα, στο μέτρο 9809 μπει η χορωδία με τις λέξεις ιοτθγοιτοιγοιτγοι η επανάληψη του φθόγγου της δεσπόζουσας (solK) επιβεβαιώνει την εντύπωσή μου πως το «χώμα» είναι αυτή η νότα και η τραγικότητα της μελωδικής γραμμής δεν είναι άλλη από την πιθανή απομάκρυνση που δεν πραγματοποιείται… η επιστροφή σε αυτήν, η επιστροφή στη γη… χουν εις χουν απελεύσει… στην μελωδική γραμμή της χορωδίας κατά την πρώτη είσοδό της μόνον ο φθόγγος της δεσπόζουσας με ένα ημιτόνιο μόνο σαν κλάμα… όλα αυθαίρετα… όλα προσωπικά… τον Μπαχ κι αν ήθελα να κουβεντιάσω… αλλά θα προχωρήσω τη σκέψη μου λέγοντας πως η επιλογή του να συμβούν όλα αυτά στο φθόγγο της δεσπόζουσας είναι ακριβώς για να μην καταφύγει στον απόλυτο χαρακτήρα της τονικής… προσπαθήστε να ακούσετε αυτή τη φράση αντικαθιστώντας τους φθόγγους στις θέσεις της τονικής… αν φύγει η εκκρεμότητα αυτή παύει να είναι ανθρώπινος ο χαρακτήρας… η δεσπόζουσα έχει μέσα της την κίνηση, τον προορισμό… κι ας βιώνει το αδιέξοδο και τη συντριβή… η ζωή θα κυλίσει… αλλά πως;
Δύο σημεία λοιπόν μέσα σε χιλιάδες σελίδες μουσικής που γνωρίζω… το πρώτο λουσμένο στο φως της αναστάσεως… το δεύτερο τη στιγμή που το σύννεφο του θανάτου έχει σταθεί ανάμεσα στον ήλιο της πίστης και τον ταπεινό άνθρωπο… και στα δύο η ανάσταση δεν είναι θεωρητική, είναι βίωμα… δεν είναι παράδοση, είναι αλήθεια… δεν είναι ποίηση, είναι Λόγος…