Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Φίλιππος Τσαλαχούρης

Τα κουαρτέτα εγχόρδων του Ludwig Van Beethoven

Γκέρχαρντ Μπρόινινγκ στον Μπετόβεν:

Το κουαρτέτο  σας που παρουσίασε χθες ο Σούππαντσιχ δεν άρεσε!

 

Μπετόβεν:

Την επόμενη φορά θα σας αρέσει!

 

 

Το κουαρτέτο εγχόρδων (δύο βιολιά, βιόλα & βιολοντσέλο) είναι μαζί με την Συμφωνία ένα από τα χαρακτηριστικά δημιουργήματα του Κλασικισμού. Ξεκινώντας από την μορφή του divertimento (διασκέδαση, ψυχαγωγία) θα φτάσει με τα τελευταία κουαρτέτα του Μπετόβεν στο ύψος –δυσθεώρητο κάποιες φορές- του φιλοσοφικού δοκιμίου που φέρει ιδέες και γεννά πυκνούς και βαθύς ειρμούς. 

 

Η απόλυτη εκτέλεση του κουαρτέτου επενδύει στην μοναδικότητα και τον ειδικό χαρακτήρα του κάθε συντελεστή στο βαθμό που μέσα από τη σύμπραξη και την κοινή ανάγνωση του μουσικού κειμένου ο καθένας να ξαναβρίσκει σε υψηλότερο επίπεδο την ατομικότητά του. Η μουσική δωματίου γενικά, και πολύ περισσότερο το κουαρτέτο εγχόρδων πραγματώνει ένα από τα κλασσικά υψηλά ανθρωπιστικά ιδεώδη του κλασικισμού την παράλληλη αρμονική συνεργασία που αμβλύνει τις αντιθέσεις και προσομοιάζει στην εξιδανικευμένη κοσμοθεωρία που διέπει το σύμπαν. 

 

Το κουαρτέτο εγχόρδων κατάγεται από την μπαρόκ τρίο-σονάτα. Στο τέλος του Μπαρόκ, όταν εγκαταλείφθηκε ουσιαστικά το συνεχές βάσιμο έπρεπε ο συνθέτης να καταγράφει ο ίδιος τη μεσαία φωνή που μέχρι τότε την συνήγαγε ο εκτελεστής από την αρίθμηση. Έτσι η βιόλα, που απλά μέχρι τότε ενίσχυε ουσιαστικά τον ήχο της μεσαίας περιοχής, αποκτά ένα ισότιμο ρόλο. Το επόμενο βήμα ήταν η κατάργηση του τσέμπαλου. Τα παλαιότερα κουαρτέτα για έγχορδα που προοιωνίζουν την κλασσική φόρμα τα συνέθεσε ο Αλεσσάντρο Σκαρλάττι (1660-1725) το 1715 στο τίτλο των οποίων διασαφηνίζει: Τέσσερα κουαρτέτα εγχόρδων χωρίς τσέμπαλο. Ο πατέρας του είδους δεν είναι άλλος από τον Γιόζεφ Χάυντν (1732-1809). Συνέθεσε περισσότερα από εβδομήντα κουαρτέτα καθορίζοντας με την αισθητική του την εξέλιξη του είδους. Θα ακολουθήσει ο Βόλφγκανκ Αμαντέους Μότσαρτ (1756-1791) με τα πρώτα του κουαρτέτα που γράφτηκαν στην Ιταλία 1770-73, ακολουθώντας όμως ως πρότυπο τον Τζιοβάννι Μπαττίστα Σαμμαρτίνι (1698-1775) και τη Βιέννη όπου ανακάλυψε τον Χάυντν. Ο Μότσαρτ θα συνθέσει 24 κουαρτέτα. 

 

Ο Μπετόβεν ως μαθητής του Χάυντν (1792) είναι βέβαιο πως μυήθηκε από αυτόν τόσο στη τεχνική όσο και στον γενικότερο αισθητικό προσανατολισμό που απαιτεί η σύνθεση ενός κουαρτέτου που υπερβαίνει την καθιερωμένη, την σχεδόν τετριμμένη για την εποχή χρήση της μουσικής. Όλα ίσως να ξεκίνησαν για τον Μπετόβεν όταν θα αντέγραψε ένα κουαρτέτο του Χάυντν ως μέθοδο διδασκαλίας. Είναι βέβαιο πως γνώριζε πολύ καλά και τα κουαρτέτα του Μότσαρτ. Το πέμπτο από τα πρώτα κουαρτέτα του έργου 18 ακολουθεί ως πρότυπο το κουαρτέτο KV 464 του Μότσαρτ. Αυτό μάλιστα ενώ τα επεσήμαναν οι μελετητές αποδείχτηκε αφού βρέθηκε, και φυλάσσεται σε μουσείο της Στοκχόλμης, το χειρόγραφο της αντιγραφής του Andante με το χέρι του Μπετόβεν. Στα τελευταία χρόνια του 18ου αιώνα οι εκδόσεις κουαρτέτων ήταν εξαιρετικά συχνές. Είχε μάλιστα εδραιωθεί η άποψη μεταξύ των νέων συνθετών πως έπρεπε για να καθιερωθούν στη Βιέννη να αναμετρηθούν με το κουαρτέτο και μάλιστα ακολουθώντας την πρακτική του γέρο-Χάυντν συνθέτοντας μία εξάδα κουαρτέτων ως ένα έργο. Καταγράφεται πως ανάμεσα στο έργο 33 του Χάυντν και το έργο 18 του Μπετόβεν δεκαοκτώ τουλάχιστον φερέλπιδες συνθέτες δήλωσαν τις προθέσεις του με ένα έργο αρ.1 που το αποτελούσαν έξι κουαρτέτα. Και ο Μπετόβεν συνέθεσε έξι κουαρτέτα μαζί, αλλά ως έργο 18. Να θυμίσουμε πως μεταξύ των προηγούμενων έργων είναι Σονάτα για πιάνο σε ντο ελάσσονα έργο 13 με τον τίτλο «Παθητική», το Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα αρ.1 έργο 15 κ.α.  

 

Η πρώιμη περίοδος

 

Από το καλοκαίρι ή το φθινόπωρο του 1798 μέχρι τα μέσα Δεκεμβρίου του 1800 συνέθεσε τα πρώτα έξι κουαρτέτα, που αποτελούν όλα μαζί το έργο 18. Αυτό το συμπέρασμα βγαίνει μελετώντας τα προσχέδια του συνθέτη αφού τα τελικά αυτόγραφα έχουν χαθεί. Το καλοκαίρι του 1800 αναθεώρησε τα τρία πρώτα αμέσως μετά την ολοκλήρωση του 6ου. Στις 25 Ιουνίου 1799, ο Μπετόβεν θα στείλει στον παιδικό του φίλο από τα χρόνια στη Βόννη, Καρλ Φέρντιναντ Αμέντα, ένα αντίγραφο του πρώτου κουαρτέτου σε φα μείζονα. Αν και θεολόγος, ο Αμέντα, που έγινε τελικά πάστορας στο Talsen στην Κουρλάνδη, ήταν διάσημος βιολονίστας ενώ τον χαρακτηρίζουν οι μελετητές της εποχής και επιδέξιο συνθέτη κουαρτέτων. Εργάστηκε ως δάσκαλος μουσικής στο σπίτι της χήρας του Μότσαρτ, αλλά και για λογαριασμό του πρίγκιπα Λόμπκοβιτς κάνοντας απαγγελίες. Ένα χρόνο αργότερα, τον Ιούνιο του 1800, ο Μπετόβεν θα τον παρακαλέσει να μην επιτρέψει να ξαναπαιχτεί η πρώτη γραφή του κουαρτέτου σε φα μείζονα που του είχε στείλει, λέγοντάς του πως το άλλαξε σε μεγάλο βαθμό διότι μόλις τώρα έμαθε να συνθέτει καλά κουαρτέτα.  Η επιστολή αυτή έχει μείνει όμως στην ιστορία και για ακόμη μία ομολογία. Είναι ίσως η πρώτη φορά, και όχι τυχαία σε έναν παιδικό φίλο, που ο Μπετόβεν ομολογεί πως το πιο πολύτιμο κομμάτι του εαυτού του, η ακοή του, έχει μειωθεί. Ίσως να μην είναι απλή σύμπτωση η συνύπαρξη αυτών των σκέψεων στο ίδιο κομμάτι χαρτί.   

 

Και να σκεφτούμε πως στις 2 Απριλίου αυτής της χρονιάς, ο Μπετόβεν θα δώσει την πρώτη του συναυλία όπου θα παρουσιάσει, μεταξύ άλλων, την πρώτη του συμφωνία και το πρώτο του κοντσέρτο για πιάνο. Η αρχή της καριέρας με την αρχή του τέλους της ακοής του… Πόσο λίγος χρόνος απομένει μέχρι τον Οκτώβριο του 1802 που ο Μπετόβεν θα συντάξει τη συνταρακτική διαθήκη του Χαϊλιγκενστάντ…

 

«Ω άνθρωποι που με κρίνετε ή με ονομάζεται κακό, τραχύ ή μισάνθρωπο, πόσο με αδικείτε. Δεν γνωρίζεται την κρυφή αιτία που με κάνει να σας φαίνομαι έτσι».

 

Ο Μπετόβεν αφιέρωσε τα κουαρτέτα στον Πρίγκιπα Λόμπκοβιτς, τον Fizlypuzly -όπως θα τον αποκαλούσε περιπαικτικά αργότερα- και τα πούλησε στο εκδότη Mollo ο οποίος φρόντισε να τα εκδώσει σε δύο τεύχη. Το πρώτο τεύχος, που περιελάμβανε τα τρία πρώτα κουαρτέτα, ήταν έτοιμο τον Ιούνιο του 1801 και το δεύτερο με τα υπόλοιπα, τον Οκτώβριο. Το καλοκαίρι του 1801 ο Μπετόβεν θα το περάσει στον πύργο Seilern κοντά στο Schönbrunn. Το σύνολο του Ιγνάτιου Σούππαντσιχ (Σούππαντσιχ α΄ βιολί, Μάϋζέντερ β΄ βιολί, Βάις βιόλα, Λίνκε βιολοντσέλο) το οποίο γνώρισε ο Μπετόβεν στα σπίτια των Λιχνόβσκυ και Ραζουμόφσκυ φρόντισε να παιχτούν τα κουαρτέτα εκτός από «ενδεδειγμένους χώρους» και στα καφενεία του Augarten και του Prater για τους συνδρομητές του. Κατά τον Zobeley, η επιλογή αυτή ήταν ιδιόμορφη αλλά όχι δυσάρεστη. Την ατμόσφαιρα των «ενδεδειγμένων χώρων» και των πολυτελών σπιτιών των προστατών του πνεύματος και της τέχνης περιγράφει θαυμάσια ο Β. Χ. Ρηλ στη νουβέλα του “Das Quartett” που έγραψε το 1865. Δεν είναι δύσκολο να φανταστούμε τη σχέση του Μπετόβεν με τους ανθρώπους αυτούς. Σε έναν από αυτούς τους πρίγκιπες, τον Λιχνόβσκυ συγκεκριμένα, λέγεται πως ο Μπετόβεν είχε γράψει κάποτε: «Πρίγκιπα! Ό,τι είστε, το οφείλετε στην τύχη και στην καταγωγή σας, ό,τι είμαι το οφείλω στον εαυτό μου… Πρίγκιπες υπάρχουν πολλοί, Μπετόβεν, όμως, μόνον ένας…».

 

Η μέση περίοδος

 

Τα κουαρτέτα της λεγόμενης μεσαίας περιόδου έχουν συνδεθεί με το όνομα του κόμη Αντρέι Κυρίλλοβιτς Ραζουμόφσκι, που κατείχε τη θέση του πρεσβευτή της Ρωσίας στη Βιέννη από το 1790. Ο κόμης Ραζουμόφσκυ ήταν ένας χαρακτηριστικός προστάτης των τεχνών της εποχής και δεινός συλλέκτης. Ο λόγος που ξεχώριζε τη μουσική περισσότερο από τις άλλες τέχνες ήταν, ίσως, το γεγονός πως και ο ίδιος είχε φήμη καλού εκτελεστή. Το 1808 ανέθεσε στο Σούππαντσιχ την επίβλεψη για λογαριασμό του ενός ιδιωτικού κουαρτέτου, το οποίο σύντομα καθιερώθηκε σαν ένα από τα πλέον επιτυχημένα σχήματα των αρχών του αιώνα. Συχνά ο ίδιος ο Ραζουμόφσκυ έπαιζε στο κουαρτέτο το μέρος του δεύτερου βιολιού. Το Κουαρτέτο διαλύθηκε έχοντας διαγράψει λαμπρή καριέρα το 1816 οπότε και ο Σούππαντσιχ έφυγε για την Αγία Πετρούπολη.

 

Το πότε ακριβώς ο κόμης Ραζουμόφσκυ ανέθεσε στον Μπετόβεν να συνθέσει κουαρτέτα για το ιδιωτικό του κουαρτέτο είναι άγνωστο. Τα κουαρτέτα, πάντως, που απαρτίζουν το έργο 59 είχε αρχίζει να τα σχεδιάζει προς το τέλος του 1804. Στο αυτόγραφο του πρώτου από τα τρία κουαρτέτα, που φέρει και την αφιέρωση στον κόμη Ραζουμόφσκυ, υπάρχει ιδιόχειρη σημείωση του συνθέτη που μας πληροφορεί πως άρχισε τη σύνθεσή του στις 26 Μαΐου 1806 ενώ επιστολή του στον εκδότη Breitkopf αναφέρει ως ημερομηνία ολοκλήρωσής του την 5η Ιουλίου 1806. Στα μέσα Μαΐου έφυγε για το Μορτονβασάρ στην Ουγγαρία για να περάσει τις διακοπές του στη βίλα των Μπρούνσβικ. Εκεί θα γράψει και την Απασιονάτα έργο 57, για πιάνο. Παράλληλα, όπως συνήθιζε, έγραφε και το κουαρτέτο για τον κόμη Ραζουμόφσκυ. Το ενδιαφέρον είναι πως και την Απασιονάτα σχεδίαζε από το 1804…

 

Το ίδιο καλοκαίρι συνέθεσε και το δεύτερο αντίθετα με το τρίτο κουαρτέτο που φαίνεται πως γράφτηκε ανεξάρτητα από τα άλλα δύο την επόμενη χρονιά. Ο κόμης Ραζουμόφσκυ έκανε χρήση του δικαιώματος της παραγγελίας που είχε αναθέσει στον Μπετόβεν και κράτησε τα τρία κουαρτέτα για λογαριασμό του για διάστημα ενός χρόνου πριν επιτρέψει στον Μπετόβεν να τα εκδώσει το 1808. 

 

Το κοινό θα τα ακούσει για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 1809 από το κουαρτέτο Σούππαντσιχ στη Βιέννη. Τα κουαρτέτα Ραζουμόφσκυ χαρακτηρίστηκαν δυσνόητα και ακαλαίσθητα. Δύο από τα πλέον χαρακτηριστικά και διάσημα αποφθέγματα του Μπετόβεν ειπώθηκαν για αυτά ακριβώς τα έργα. Τη φράση «Αυτή η μουσική δεν είναι για σας! Είναι για τις γενεές που θα έρθουν!…» την είπε στο βιολονίστα Ραντικάτι όταν του είπε για τα κουαρτέτα αυτά πως «Δεν πρόκειται για μουσική». Και ο εκλεκτός τους ερμηνευτής Σούππαντσιχ όταν τόλμησε να διαμαρτυρηθεί λέγοντας πως «…αυτά δεν παίζονται!» ο Μπετόβεν φέρεται να του απάντησε οργισμένα: «Νομίζεις ότι λαμβάνω υπόψη μου το άθλιο βιολάκι σου, όταν επικοινωνώ με τη μούσα;». Ο Μπετόβεν συμπαθούσε τον Σούππαντσιχ αν και τον κορόιδευε συχνά για το σουλούπι του αποκαλώντας τον Φάλσταφ. Έγραψε, μάλιστα, για αυτόν και το χιουμοριστικό χορωδιακό Ύμνος στο πάχος.

 

Τα άλλα δύο κουαρτέτα, που μαζί με τα τρία Ραζουμόφσκυ αποτελούν την μεσαία περίοδο, έργο 74 και έργο 95, γράφτηκαν το 1809 και το 1810 αντίστοιχα. Δεν είναι μόνον η χρονολογική γειτνίαση που τα ταυτίζει με τα κουαρτέτα του έργου 59. Στα δύο αυτά έργα ο Μπετόβεν δείχνει τόσο να εδραιώνει τα επιτεύγματά που είχε κατακτήσει με το έργο 59  όσο και να τα προεκτείνει χωρίς να διστάζει να εισάγει καινοτομίες. Το έργο 74 το αφιέρωσε όπως και τα κουαρτέτα της πρώτης περιόδου στον πρίγκιπα Λόμπκοβιτς και το έργο 95 στον Νίκολαους φον Ντομανόβετς, που κατείχε τη θέση του γραμματέα της αυλής και ήταν ένας από τους στενούς του φίλους. 

 

Ο ίδιος ο Μπετόβεν θεωρούσε πως το έργο 95 δεν απευθύνεται στο ευρύ κοινό, ίσως σε στενό κύκλο ειδικών που θα μπορούσαν να κατανοήσουν τόσο το λεξιλόγιο όσο και τον ειρμό του για να μπορέσουν να παρακολουθήσουν το νόημά του. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο καθυστέρησε τέσσερα χρόνια τη δημόσια εκτέλεσή του (1814) και άλλα δύο την έκδοσή του (1816);

 

…Εδώ αρχίζει μια περίοδος δώδεκα χρόνων χωρίς να συνθέσει κανένα κουαρτέτο…

 

Η τελευταία περίοδος

 

Για τα τελευταία κουαρτέτα του Μπετόβεν έχουν λεχθεί πολλά. Πρόκειται, ίσως, για τα πιο πολυσυζητημένα έργα μουσικής δωματίου και όχι μόνο. Δύσκολα αποφασίζει κανείς να γράψει για αυτά, πιστεύοντας πως έχει κάτι νέο να πει ή κάτι ενδιαφέρον να προσθέσει. Από την εποχή της πρώτης παρουσίασής τους έγιναν αντιληπτά ως κάτι ξεχωριστό, ως ένα συνθετικό επίτευγμα που ξεπερνούσε τους όρους, το μέτρο και την κλίμακα της μουσικής δωματίου, ένα παράθυρο που κοιτούσε κάποια νέα εποχή, μια πόρτα που ήταν βέβαιο πως οδηγούσε κάπου αλλού. Στα κουαρτέτα αυτά διέκριναν κριτικοί, συνθέτες, εκτελεστές και ακροατές –και εξακολουθούν ακόμη να διακρίνουν- την ανάπτυξη σκέψεων και προβληματισμών που αφορούν υπαρξιακά στη μουσική αλλά και στο ρόλο της. 

 

Ο Μπετόβεν είναι ο κατεξοχήν συνθέτης που αντιλαμβανόταν και εκμεταλλευόταν κάποιες πτυχές της μουσικής ως «χειρονομίες». Διαβάζουμε από το λεξικό:

 

«Χειρονομία: 1. κάθε κίνηση των χεριών που κάνει κανείς ασυναίσθητα, και ιδίως όταν μιλά, εκφράζοντας τη διάθεσή του ή προσπαθώντας να τονίσει ή να κάνει πιο σαφή ή ενδιαφέροντα αυτά που λέει 2. η συνειδητή κίνηση των χεριών κάποιου, η οποία μπορεί να έχει συγκεκριμένη συμβολική σημασία».

 

Πολλές από τις μουσικές επιλογές του Μπετόβεν που δεν δικαιολογούνται με μουσικούς όρους μπορούμε να τις ερμηνεύσουμε ως «χειρονομίες» που συμβάλλουν στην εξασφάλιση της σαφήνειας, στην έμφαση, στην τόνωση του ενδιαφέροντος ή ακόμη και στην προσθήκη μιας επιπλέον συμβολικής σημασίας. Κατά τη γνώμη μας τα κουαρτέτα είναι ένα μακρύ ταξίδι μελέτης για την κατανόηση, την καταγραφή, την ανάλυση, την κωδικοποίηση, τη συστηματοποίηση και την ενσωμάτωση στη κλασσική μουσική σημειογραφία και σημειολογία, μετάφραση του ψυχικού λεξιλογίου σε μουσικό, μεταφορά του θυμικού στο πεντάγραμμο και αντίστροφα. Στα κουαρτέτα του Μπετόβεν παρακολουθούμε την τελείωση και συνεπώς το τελείωμα της νέας γλώσσας που κατέκτησε η ανθρωπότητα και που δεν ήταν άλλη από τη μουσική. Εκεί όπου τελειώνουν τα λόγια επιστρατεύονται οι χειρονομίες, οι οποίες πληθαίνουν κατά την πάροδο των χρόνων στο έργο του Μπετόβεν. Η αποσπασματική παράθεση ασύνδετων φράσεων των τριών πρώτων μερών της Ενάτης Συμφωνίας λίγο πριν από το θέμα της Χαράς στο φινάλε πως αλλιώς εκτός από «χειρονομία» μπορεί να ερμηνευθεί; Έχει προηγηθεί η Ενάτη των τελευταίων κουαρτέτων καθώς και η Missa Solemnis. Ο Μπετόβεν δεν βιώνει αναπάντεχα αδιέξοδα διότι βρισκόταν πάντοτε μέσα ένα από αυτά. Η ελευθερία του Μπετόβεν βρίσκεται πάντα μπροστά διότι το κάθε τι που αφήνει πίσω δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να είναι περισσότερο οδυνηρό. Η «αντικειμενικότητα» που θεωρείται χαρακτηριστικό του κλασικισμού συγκρούεται με την «υποκειμενικότητα» του Μπετόβεν και για το λόγο αυτό πολλοί είναι εκείνοι, που παίζοντας με τις δύο αυτές λέξεις, τραβούν συνοριακές γραμμές ανάμεσα στα ρεύματα και τις εποχές και συγκεκριμένα ανάμεσα στον κλασικισμό και τον ρομαντισμό. Χωρίς να κάνουμε μουσικοχειρουργικές αναλύσεις τολμάμε να πούμε πως η λεγόμενη «υποκειμενικότητα» στη μουσική σκέψη του Μπετόβεν της τελευταίας περιόδου είναι ακραία «αντικειμενική». Διότι κάθε τι τόσο ανθρώπινο φέρει μέσα την «αντικειμενική» διάσταση της συλλογικής ανθρώπινης σκέψης. Ο Μπετόβεν δεν θεοποιείται με το πέρασμα των χρόνων, ανθρωποποιείται, και συνεπώς τα όρια του αντικειμενικού και του υποκειμενικού ζυμώνονται με το χώμα που έπλασε τον Αδάμ. Η «ανθρωποποίηση» του Μπετόβεν αγγίζει τα όρια της φρίκης και αποτελεί διαδικασία απείρως δυσκολότερη από εκείνη της θέωσης. Τα τελευταία κουαρτέτα του Μπετόβεν είναι η μουσική ενός πραγματικού ανθρώπου, από χώμα και πνεύμα. Είναι καταγεγραμμένη η σκέψη, και χάρις στην ικανότητα της μουσικής γραφής ενδεδυμένη με το κατάλληλο συναίσθημα… Τοποθετημένα όλα αυτά στο πεντάγραμμο με γυμνές ραφές δυσκολίας και ευφράδειας…  Φωτισμένα με λευκό φως εργασίας… και όλα μαζί… αδυναμίες και πάθη, τρέλα και συγκρότηση, προσευχή, όνειρο, παρόρμηση, περισυλλογή, χιούμορ και σοβαρότητα, εμπιστοσύνη στη μνήμη και ευγνωμοσύνη στη λήθη, επιθυμίες και εγκαταλελειμμένες προσδοκίες, τα «θέλω» και τα «μπορώ», τα «δεν μπορώ αλλά πρέπει», τα «θέλω αφού μπορώ», τα «δεν πρέπει όσα μπορώ», τα «θέλω όσα δεν θα έπρεπε να μπορώ», τα « …θέλω; » και τα «…θέλω! …μπορώ;» κι ακόμη «…δεν θέλω αφού δεν μπορώ να θέλω» και κυρίως «…μπορώ να μπορώ αφού θέλω να θέλω» και ανθρώπινα «…μπορώ να μπορώ αφού πρέπει να θέλω»… όλα όσα συνθέτουν, συντρίβοντας, έναν αληθινά ανθρώπινο άνθρωπο. 

 

Το πρώτο από τα λεγόμενα τελευταία κουαρτέτα, το Κουαρτέτο σε μι ύφεση μείζονα, έργο 127, γράφτηκε μέσα σε διάστημα δύο ετών, αφιερώθηκε στον πρίγκιπα Νίκολαους Γκαλίτσιν και πρωτοπαρουσιάστηκε το Μάρτιο του 1825. Θεωρείται το πλέον εύληπτο από τα όψιμα κουαρτέτα ίσως επειδή ακολουθεί τις καθιερωμένες βασικές δομικές αρχές του τετραμερούς κλασσικού κουαρτέτου. 

 

Μετά από το έργο 127, ο Μπετόβεν καταπιάστηκε με το Κουαρτέτο σε λα ελάσσονα, έργο 132 που ολοκληρώθηκε τον Ιούλιο του 1825. Το αφιέρωσε επίσης στον πρίγκιπα Νίκολαους Γκαλίτσιν. Θα περιμένει μέχρι τον Νοέμβριο για να ασχοληθεί ολοκληρωτικά με το Κουαρτέτο σε σι ύφεση μείζονα, έργο 130. Το ενδιάμεσο αριθμητικά Κουαρτέτο σε ντο δίεση ελάσσονα, έργο 131 ολοκληρώθηκε την άνοιξη του 1826, αφιερώθηκε στον πρίγκιπα φον Στούτερχαιμ και φαίνεται πως δεν παίχτηκε όσο ζούσε ο Μπετόβεν. Τον Οκτώβριο του ίδιου χρόνου θα τερματίσει την μακρά πορεία των κουαρτέτων με το Κουαρτέτο σε φα μείζονα, έργο 135. Το τελευταίο αυτό κουαρτέτο εκτελέστηκε στη Βιέννη για πρώτη φορά ένα χρόνο μετά το θάνατο του Μπετόβεν. Το είχε αφιερώσει στο Νέπομουκ Βόλφμαϋρ.

 

Εδώ θα πρέπει να επισημάνουμε πως το κουαρτέτο έργο 130 στην πρώτη του μορφή είχε ως καταληκτικό μέρος τη Μεγάλη Φούγκα.  Κατ’ απαίτηση του εκδότη του διαχωρίστηκε μετά την πρώτη εκτέλεση και παρέμεινε ως αυτόνομο έργο λαμβάνοντας τον αριθμό 133. Ο Μπετόβεν το αφιέρωσε στον αρχιδούκα Ροδόλφο της Αυστρίας και συνέθεσε ένα άλλο τελευταίο μέρος για το ακρωτηριασμένο έργο 130.

 

ΤΑ ΚΟΥΑΡΤΕΤΑ ΤΗΣ ΠΡΩΤΗΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.1 σε φα μείζονα έργο 18, αρ.1

 

Αν και το πρώτο του κουαρτέτο δείχνει φανερά πως απομακρύνεται από τις συμβάσεις της εποχής του ενώ προβάλλει ταυτόχρονα η βασική συνθετική τεχνική του Μπετόβεν που είναι η εκμαίευση των μουσικών του ιδεών από συγκεκριμένο μοτιβικό πυρήνα γεγονός που συμβάλει στη διαμόρφωση μουσικής σκέψης με μεγάλη πυκνότητα. Το αργό δεύτερο μέρος άφησε πίσω του μια ιστορία. Ο Μπετόβεν έπαιξε το μέρος αυτό στο πιάνο για τον Αμέντα για να τον ρωτήσει τελειώνοντας, τι αισθήματα του δημιούργησε. Ο Αμέντα του απάντησε πως φανταζόταν το χωρισμό δύο ερωτευμένων. Ο Μπετόβεν χαρούμενος πρόσθεσε: «Μπράβο! Στο νου μου είχα τη σκηνή της ταφής από το Ρωμαίος και Ιουλιέτα». Στα σκίτσα του μέρους αυτού υπάρχει κάπου η σημείωση στα γαλλικά «les derniers soupirs» (Οι τελευταίοι στεναγμοί). Ακολουθούν ένα διασκεδαστικότατο σκέρτσο και ένα λαμπερό, ευδιάθετο φινάλε.

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.2 σε σολ μείζονα, έργο 18, αρ.2

 

Στο κουαρτέτο αυτό διακρίνουν οι περισσότεροι κάτι το αριστοκρατικό. Μάλιστα, με αφορμή κάποιο θέμα του πρώτου μέρους, βρίσκουμε στα λεξικά για το έργο τον τίτλο “Komplimentierquartett”, παράγωγο του Komplimentieren που σημαίνει «κολακεύω» αλλά και «χαιρετώ» δείχνοντας σεβασμό. Το Adagio έχει κάτι το θρησκευτικό  που περικλείει ένα ζωηρότατο κοσμικό Allegro. Ακολουθεί το Finale με σκοπό την ανάλογη θεματική ανακεφαλαίωση. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.3 σε ρε μείζονα, έργο 18, αρ.3

 

Χρονολογικά αυτό είναι το πρώτο κουαρτέτο με το οποίο καταπιάστηκε ο Μπετόβεν. Το χαρακτηρίζει η γλαφυρή μελωδικότητα και άρωμα λαϊκότητας. Τα δύο πρώτα μέρη έχουν πολλά θεματικά και νοηματικά κοινά. Το τρίτο μέρος παραπέμπει στο χαρακτήρα κάποιου ακαθόριστου, αλλά αναγνωρίσιμου λαϊκού χορού. Η επιλογή των 6/8 για το τελευταίο μέρος επισφραγίζει όλα τα προηγούμενα και επιβεβαιώνει την οξύνοια του συνθέτη. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.4 σε ντο ελάσσονα, έργο 18, αρ.4

 

Λόγω του μεγάλου ρόλου του πρώτου βιολιού, που θυμίζει το ύφος κοντσερτάντε παλαιότερων χρόνων, το κουαρτέτο αυτό είχε θεωρηθεί έργο πρώιμο, που ίσως μετέφερε ο Μπετόβεν στα χαρτιά του από την εποχή που βρισκόταν στη Βόννη. Τίποτε από αυτά δεν αληθεύει αφού γράφτηκε στην ώρα του και μάλιστα μετά το αρ.5. Απλώς ο Μπετόβεν δοκίμασε και αυτή την πρακτική όπως και στο αρ.7, έργο 59. Το πρώτο μέρος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί θεατρικά δραματικό. Το δεύτερο, αν και τιτλοφορείται Σκέρτσο, είναι το αργό μέρος του κουαρτέτου. Ακολουθεί το μενουέτο με το trio του και ένα καταληκτικό allegro. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.5 σε λα μείζονα, έργο 18, αρ.5

 

Η σχέση του κουαρτέτου αρ.5 με το κουαρτέτο Κ464 είναι προφανής, συνειδητή και αποδεδειγμένη. Μην ξεχνάμε πως ο Μπετόβεν γνώριζε το κουαρτέτο αυτό του Μότσαρτ με την αρίθμηση αρ.5 έργο 10, που σημαίνει πως επέλεξε συμβολικά το δικό του πέμπτο κουαρτέτο για να τιμήσει τον Μότσαρτ, εκφράζοντας το θαυμασμό του. Το κουαρτέτο του Μότσαρτ λειτούργησε κάπως σαν πατρόν για τον Μπετόβεν ο οποίος έκοψε και έραψε το δικό του ακολουθώντας μέτρα, τονικότητες, ρυθμικές αγωγές και σε κάποιο βαθμό και χαρακτήρα. Το ενδιαφέρον είναι πως ο Μπετόβεν διαγράφει αδιόρατα, σχεδόν υπόγεια, μία εξελικτική πορεία στο ύφος του από την ελαφρότητα στη σοβαρότητα και από τη διαφάνεια στην πυκνότητα. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.6 σε σι ύφεση μείζονα, έργο 18, αρ.6

 

Το τελευταίο κουαρτέτο του κύκλου των έξι κουαρτέτων του έργου 18 είναι από κάθε άποψη ένα ώριμο και ιδιαίτερα χαρακτηριστικό πόνημα του Μπετόβεν με κύριο χαρακτηριστικό τη διαδοχική αύξηση από μέρος σε μέρος του ειδικού βάρους της σκέψης και του νοήματος. Το κλασσικότατο πρώτο μέρος το διαδέχεται ένα τρυφερό, εύθραυστο Adagio, που θα καταλήξει στέρεα, αν και πολυρυθμικό, στο Scherzo. Το Finale για πρώτη φορά στα κουαρτέτα φέρει τίτλο: La Malinconia (Η μελαγχολία).  Οι ρυθμικές εναλλαγές του μέρους αυτού (Adagio / Allegretto quasi Allegro κ.λ.π.) δίνει την απόδειξη σε εκείνους που πιστεύουν πως ο Μπετόβεν είχε κατά νου τη σημασία της μελαγχολίας με την ιατρική διάσταση της επιστημονικής γνώσης του 18ου αιώνα: Η κατάσταση που οδηγεί «άλογα» από τη λύπη που παροπλίζει στην έξαλλη χαρά, η περιπέτεια της ανεξέλεγκτης διάθεσης. Τα θεμέλια του κουαρτέτου, που φέρει φιλοσοφικές ανησυχίες, δεν έχουν απλώς μπει. Είναι ορατό πλέον και το κτίσμα. Η νέα μουσική γλώσσα έχει γεννηθεί.

 

ΤΑ ΚΟΥΑΡΤΕΤΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΑΣ ΠΕΡΙΟΔΟΥ

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.7 σε φα μείζονα έργο 59, αρ.1

 

Στο ιδιαίτερα μεγάλης έκτασης πρώτο μέρος του πρώτου κουαρτέτου του έργου του έργου 59, ο Μπετόβεν χωρίς να απομακρυνθεί από την παράδοση επιχειρεί μία ενδιαφέρουσα καινοτομία στην τεχνική της ανάπτυξης των θεμάτων του. Έχει πραγματικά τόσο πολύ εντρυφήσει στην επεξεργασία των θεμάτων του γενικότερα, που εδώ προσπαθεί να αποσυνθέσει τα δομικά τους στοιχεία (διαστήματα-ρυθμός) και να τα ανασυνθέτει στη μνήμη των ακροατών χωριστά επιδιώκοντας τη διανοητική ανασύνθεση.  Το δεύτερο μέρος όταν πρωτοπαίχτηκε προκάλεσε το αυθόρμητο γέλιο των ακροατών που δεν μπορούσαν να κατανοήσουν την πρόθεση του Μπετόβεν να αναθέσει το ξεκίνημα στο βιολοντσέλο με ένα θέμα που αποτελείται από την ίδια νότα. Το συναισθηματικό τρίτο μέρος λειτουργεί σαν νοσταλγική αφορμή για το ταξίδι στη Ρωσία αφού το τέταρτο μέρος βασίζεται σε ένα χαρακτηριστικό ρώσικο θέμα. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.8 σε μι ελάσσονα έργο 59, αρ.2

 

Οι επιλογές στην ανάπτυξη του πρώτου μέρους, υπηρετούν σε γενικές γραμμές, τις ίδιες αναζητήσεις με αυτές στο πρώτο μέρος του αρ.8. Στο δεύτερο μέρος ο Μπετόβεν μας παρακαλεί το Molto Adagio να το ερμηνεύσουμε με πολύ συναίσθημα. Τουλάχιστον, αυτό υποδεικνύει η συμπληρωματική ένδειξη Si tratta questo pezzo con molto di sentimento ( ……… ). Ο ίδιος ο Μπετόβεν φρόντισε επίσης, να μας πληροφορήσει πως το μέρος αυτό το συνέθεσε «κοιτάζοντας τον έναστρο ουρανό στη σιωπή της νύχτας». Το Scherzo συμβάλλει στην καθιέρωση των μεγάλων μπετοβενικών σκέρτσων με την τριπλή του επανάληψη ενώ αυτή τη φορά το ρωσικό θέμα, προς τιμήν του Ραζουμόφσκυ, δεν βρίσκεται στο φινάλε αλλά στο τρίο του τρίτου μέρους. Το συγκεκριμένο θέμα θα το επεξεργαστούν αργότερα ο Μουσόργκσκυ και ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ. Στο φινάλε κυριαρχεί το πρώτο βιολί.

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.9 σε ντο μείζονα έργο 59, αρ.3

 

Το τρίτο και τελευταίο από τα κουαρτέτα Ραζουμόφσκυ εγκαινιάζει την αργή εισαγωγή στο πρώτο μέρος που θα αποτελέσει, σχεδόν, κανόνα για τα κουαρτέτα τα οποία θα ακολουθήσουν. Το κουαρτέτο αρ.9, που του έχει αποδοθεί και ο χαρακτηρισμός Ηρωικό, είναι αυτό που βρήκε την καλύτερη ανταπόκριση τόσο μεταξύ των μουσικοκριτικών όσο και του κοινού. Υπάρχει θαυμαστή ισορροπία μεταξύ όλων των αντιθέσεων που έχει παραθέσει ο Μπετόβεν και στα τέσσερα μέρη αλλά και που φέρει το κουαρτέτο αυτό ως το τελευταίο μιας σειράς με κοινό στόχο. Παρόλο που δεν χρησιμοποιεί ρωσικό θέμα όπως στα άλλα δύο κουαρτέτα Ραζουμόφσκυ θα έπαιρνε όρκο κανείς πως δεν χρειαζόταν αφού είχε κατορθώσει να μετουσιώσει στη δική του μουσική γλώσσα σκέψεις και οράματα. Στο έργο αυτό ο Μπετόβεν έκανε ένα μεγάλο βήμα μπροστά στη χρήση της αρμονίας και ιδίως στη σχέση και τη σύνδεση ακαθόριστων τονικά συγχορδιών.

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.10 σε μι ύφεση μείζονα έργο 74

 

Τρία χρόνια μετά την παρουσίαση των κουαρτέτων Ραζουμόφσκυ έργο 59, ο Μπετόβεν παρουσίασε το κουαρτέτο αρ.10 σε μι ύφεση μείζονα έργο 74 προκαλώντας αρνητική εντύπωση στο κοινό. Ενώ ο Μπετόβεν έδειξε να προσπαθεί να επαναφέρει την κλασσική δομή η εμπειρία που είχε αποκομίσει από τη σύνθεση των προηγούμενων κουαρτέτων έκανε εμφανείς περισσότερο τις καινοτομίες και τη ριζοσπαστική διάρθρωση του θεματικού υλικού. Από τις φράσεις των διαδοχικών pizzicato το έργο χαρακτηρίστηκε «Κουαρτέτο της άρπας». Δίνει επίσης μεγάλη σημασία στο ηχόχρωμα των οργάνων στο κουαρτέτο αυτό και γενικότερα στον πειραματισμό γύρω από το ζήτημα της συμβολής του ηχοχρώματος στη διαμόρφωση του νοήματος. Στο αργό δεύτερο μέρος είναι ιδιαίτερα εμφανή όλα αυτά και μάλιστα μεγεθυμένα αφού εφαρμόζονται σε ένα μελωδικότατο περιβάλλον. Στο τρίτο μέρος, όχι άδικα, αναγνωρίζουν πολλοί μία ομοιότητα στη βασικό ρυθμικό μοτίβο με το χαρακτηριστικό θέμα της 5ης Συμφωνίας. Στο τέταρτο μέρος επιστρατεύει το είδος των παραλλαγών.  

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.11 σε φα ελάσσονα έργο 95

 

Φαίνεται πως ο Μπετόβεν είχε επίγνωση της δυσκολίας που θα προκαλούσε με αυτό κουαρτέτο το στους ακροατές. Η υποφωτισμένη μελαγχολία και οι δραματικές εξάρσεις, οι οποίες προσδίδουν επιπλέον βάρος στην ήδη επιβαρημένη συναισθηματικά διάθεση του έργου, ανάγκασαν τον Μπετόβεν να προκαταβάλει τους ακροατές δίνοντας το χαρακτηρισμό «Quartetto serioso» (Κουαρτέτο σοβαρό). Ιδανική γέφυρα προς τα τελευταία κουαρτέτα το κουαρτέτο αρ.11, έργο 95 σοκάρει με την εσωστρέφειά του και προκαλεί το θαυμασμό για τη συνοχή και την οργάνωσή του. Επιτυγχάνει ο Μπετόβεν να ολοκληρώσει ιδέες σε σύντομα κομμάτια –η ανάπτυξη του πρώτου μέρους είναι μόλις 22 μέτρα- διατηρώντας όμως την έντασή τους, η οποία προστίθεται διαρκώς στη συνολική. Το κουαρτέτο αν και είναι διαρθρωμένο σε τέσσερα μέρη, όπου βέβαια το τρίτο ακολουθεί το δεύτερο χωρίς διακοπή, αφήνει την εντύπωση περισσοτέρων μερών που διαδέχονται το ένα το άλλο με όρους όχι απόλυτα μουσικούς.

 

ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΚΟΥΑΡΤΕΤΑ 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.12 σε φα μείζονα έργο 127

 

Το πρώτο από τα πέντε κουαρτέτα της λεγόμενης τελευταίας περιόδου, όπως είναι ίσως φυσικό, διατηρεί περισσότερους δεσμούς με τις καθιερωμένες δομές και αρχές που είχε θέσει ο Μπετόβεν ως βάση στη τεχνική σύνθεσης ενός κουαρτέτου, καθιστώντας την προβληματική και νοηματική του διάσταση ευκρινή. Και τα τέσσερα μέρη ακολουθούν με φυσικότητα την οδό που ορίζει η ρυθμική τους αγωγή και η θέση τους στη σειρά των μερών: Το πρώτο με την καθιερωμένη πλέον αργή του εισαγωγή και τα θέματά του με την ανάπτυξή τους, το αργό Adagio με πέντε ενότητες παραλλαγής, το scherzo με το trio του και το Finale με την coda του στα 6/8 (Allegro comodo) εκτραχύνει και συνοψίζει. Αν τα προσέξουμε, όμως, προσεκτικά θα διαπιστώσουμε πως όλα τα παραπάνω υπόκεινται σε διαδικασίες μικρο-αποκλίσεων και μικρο-παραλλαγών. Ενώ όλα είναι δείχνουν διευρυμένα στην ακοή, στο χαρτί αντίθετα υπερασπίζονται αφοπλιστικά το μέτρο. Η θεματική και μοτιβική συγγένεια των μερών συμβάλλει στην ισχυροποίηση της συνοχής του μουσικού μέρους, στοιχείο απαραίτητο για να δικαιολογήσει την ενότητα αφηρημένων ιδεών.  

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.13 σε φα μείζονα έργο 130

 

Τα τέσσερα μέρη δεν χωρούσαν τη σκέψη του Μπετόβεν στο κουαρτέτο αυτό και επέλεξε την ανάπτυξή του σε έξη μέρη από τα οποία μην ξεχνάμε πως το τελευταίο ήταν η Μεγάλη Φούγκα που αντικαταστάθηκε από ένα συντομότερο Allegro. Το πρώτο μέρος, με τα δύο χαρακτηριστικά θέματα, έχει δύο ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά. Τη διάσπαση τμημάτων της επεξεργασίας σε ολόκληρο το μέρος ως αντίβαρο στο σύντομο τμήμα της ανάπτυξης και τέλος την πρωτότυπη κατάληξή του με την εναλλαγή  γρήγορων και αργών φράσεων. Το δεύτερο μέρος είναι ένα scherzo που το ακολουθεί ένα πλατύ μελωδικό Andante. Η αναζήτηση της λαϊκότητας, χαρακτηριστικό του Μπετόβεν και προάγγελος του ρομαντισμού, δικαιολογεί την επιλογή του να επεξεργαστεί  ένα ολόκληρο μέρος, το τέταρτο, στο στιλ ενός λαϊκού χορού. Ο τρίσημος ρυθμός παραπέμπει πότε στο μινουέτο και πότε στο βαλς. Η μελωδική Cavatina μας επιβεβαιώνει πως πρόθεση του Μπετόβεν στο κουαρτέτο αυτό ήταν να αναζητήσει στο λυρισμό ένα συμπληρωματικό αρωγό φορέα των ιδεών που μέχρι τώρα εμπιστευόταν στα σύντομα μοτίβα και την ανάπτυξή τους. Το καταληκτικό πέμπτο μέρος που αντικατέστησε, όπως είπαμε τη Μεγάλη Φούγκα είναι από τις τελευταίες συνθέσεις του Μπετόβεν αφού γράφτηκε τον Νοέμβριο του 1826 ακριβώς για να συμπληρώσει το κουαρτέτο.

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.14 σε φα μείζονα έργο 131

 

Με επτά μέρη το 14ο κουαρτέτο υπερβαίνει κατά πολύ την κλασσική δομή των τεσσάρων μερών. Το αρχικό μέρος είναι στην πραγματικότητα μια απλή μονοθεματική φούγκα σε αργό τέμπο που βοηθάει στην παρακολούθηση της πολυφωνικής επεξεργασίας. Το θέμα της φούγκας θα ακουστεί μεγεθυμένο από το βιολοντσέλλο πριν «ατακάρει» στο δεύτερο μέρος Allegro molto vivace. Το τρίτο μέρος είναι σύντομο και λειτουργεί ως εισαγωγή στο τέταρτο που αποτελείται από ένα θέμα το οποίο διαδέχονται έξι παραλλαγές. Το ενδιαφέρον εστιάζεται στο γεγονός πως οι παραλλαγές αυτές αφορούν κυρίως στη διαμόρφωση διαφορετικού χαρακτήρα αλλά και στην αλλαγή της «ακουστικής» γωνίας από την οποία προσεγγίζουμε το θέμα, το οποίο επαναλαμβάνεται στο τέλος. Ακολουθούν ένα Presto σκέρτσο με άρωμα Rondo και ένα μελαγχολικό Adagio που μας προετοιμάζει για το συναρπαστικά καταιγιστικό φινάλε. Η υπόμνηση του θέματος της φούγκας του πρώτου μέρους λίγο πριν από το τέλος κλείνει κυκλικά την όλη σύνθεση. 

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.15 σε λα ελάσσονα έργο 132

 

Η διεύρυνση και σ’ αυτό το κουαρτέτο είναι το κυρίαρχο στοιχείο. Αυτή τη φορά η βασική δομική διάρθρωση απλώνεται σε πέντε αλλά ιδιαίτερα εκτενή μέρη. Το πρώτο μέρος ακολουθεί τη μορφή της σονάτας αλλά με ελευθερίες και υπερβάσεις ιδίως στις διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα στα τμήματα που την αποτελούν. Το δεύτερο μέρος, scherzo, διαδέχεται ένα συμβολικό μέρος. Το αργό Adagio έχει τον τίτλο «Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in lydischen Tonart» – «Ιερή ευχαριστία ενός αναρρωνύοντος προς τον Θεό, σε λύδιο τρόπο». Το κουαρτέτο γραφόταν σε δύσκολα, για τον Μπετόβεν, χρόνια. Η σωματική του κατάσταση είχε επιδεινωθεί αρκετά. Η ακοή του είχε εξασθενήσει πλήρως εδώ και καιρό. Το συγκεκριμένο διάστημα είχε διακόψει τη σύνθεση του κουαρτέτου λόγω νέων προβλημάτων υγείας που τον καθήλωσαν στο κρεβάτι. Η ευγνωμοσύνη του προς τον Θεό για την ανάρρωσή του αποτυπώθηκε στο μέρος αυτό που οδηγεί σ’ ένα ζωηρό Andante που επίσης έχει τίτλο: «Neue Kräfte fühlend» – «Ανακτώντας νέες δυνάμεις». Το τέταρτο μέρος είναι σύντομο σε σχέση με το φινάλε που ακολουθεί. Η επεξεργασία του θεματικού υλικού του πέμπτου μέρους είναι εξαντλητική. Δεν αφήνει ο Μπετόβεν καμία εκδοχή να περάσει αναξιοποίητη. Χωρίς να υπολογίζει τις τεχνικές δυσκολίες επιστρατεύει και την παραμικρή δυνατότητα των οργάνων. Για παράδειγμα, φράσεις στο βιολοντσέλλο που κινούνται στο υψηλότερο όριο της έκτασής του.

 

Μεγάλη Φούγκα για κουαρτέτο εγχόρδων σε σι ύφεση μείζονα, Große Fuge έργο 133

 

Σε ελάχιστες περιπτώσεις έχουν σταθεί οι άνθρωποι με τόση απορία μπροστά σε ένα ανθρώπινο δημιούργημα όπως είναι η Μεγάλη Φούγκα. Όσοι είναι οι ακροατές της από τότε που γράφτηκε μέχρι σήμερα τόσες είναι και οι ερμηνείες και οι προσπάθειες για λύση του αινίγματος που τόσο ανενδοίαστα φέρει. Σχεδόν δεν είναι μουσική ενώ δεν θα μπορούσε να είναι τίποτε άλλο από μουσική και μόνον. Το μόνο βέβαιο είναι πως το τελευταίο που είχε κατά νου ο Μπετόβεν είναι η μουσική αυτή «να αρέσει». Εξάλλου, τι θα σήμαινε πια αυτό… Μετα-μουσική;… Σιωπή… Υπερσυμπυκνωμένο νόημα που καταλύει τη δυνατότητα της ακρόασης; …Υπερβολές! …Κατάφερε ο Μπετόβεν να πραγματοποιήσει την απόλυτη μουσική χειρονομία με τη βοήθεια της πιο κλειστής μουσικής φόρμας που είναι η φούγκα; …Κομβικό σημείο η απορία μας που συνενώνει τα πριν και τα μετά… Το χθες είναι σήμερα και το αύριο ίσως να μη διαφέρει σε τίποτε από το τότε-χθες… Διότι όλοι είμαστε άνθρωποι…

 

Κουαρτέτο εγχόρδων αρ.16 σε φα μείζονα, έργο 135

 

Το τελευταίο από τα τελευταία κουαρτέτα προσπαθεί να ξεφύγει από τη ζοφερή ατμόσφαιρα των άλλων. Η ευθυμία, βέβαια, έπειτα από όλα όσα έχουν προηγηθεί μπορεί να εκληφθεί μόνον ως αφετηρία κάποιου νέου προβληματισμού, ως ακόμη ένα αίνιγμα που αναζητεί τη λύση του. Επιστροφή στην κλασσική τετραμερή μορφή και με προθέσεις που τείνουν στη συνοπτικότητα. Τόσο το πρώτο μέρος όσο και το δεύτερο υπακούουν στη συνοπτικότητα παρόλη την έκταση που συναντάμε στα τμήματα της ανάπτυξής τους. Το ήρεμο αργό τρίτο μέρος ηχεί σχεδόν σαν σταματημένο στο χρόνο… παράδοξο… μουσική σταματημένη στο χρόνο… στα αυτόγραφα σχέδια του Μπετόβεν έχουμε συναντήσει για το μέρος αυτό το χαρακτηρισμό «Γλυκό τραγούδι της ειρήνης»… Τη μεγάλη έκπληξη, όμως, μας την επιφυλάσσει ο Μπετόβεν στο τελευταίο μέρος το οποίο έχει τον τίτλο «Der schwer gefaßte Entschluß» – «Η δύσκολα προετοιμασμένη απόφαση». Φρόντισε, μάλιστα, ο Μπετόβεν να μας αφήσει και ένα μουσικό υπόμνημα της ερώτησης: «Muss es sein? Es muss sein!»

 

Έχει χυθεί πολύ μελάνι για την ερώτηση αυτή και την πρόθεση του Μπετόβεν να συνθέσει ολόκληρο το φινάλε επάνω στην ανάπτυξη αυτού του μοτίβου. Όλες οι πιθανότητες από τη θεμελιώδη φιλοσοφική υπαρξιακή αναζήτηση μέχρι το απλούστατο χιουμοριστικό χωρατό έχουν πέσει στο τραπέζι των αναλύσεων. Αν και το πιθανότερο δείχνει να είναι το τελευταίο το καλύτερο είναι να αφεθούμε στη μουσική και να εμπιστευτούμε τους συνειρμούς που θα γεννηθούν στον καθένα μας σήμερα… τώρα… όπως τότε… όπως πάντα…