Για τη μουσική στο Αρχαίο δράμα
Το γεγονός πως στις εργογραφίες των ελλήνων μουσουργών η μουσική τους για το Αρχαίο Δράμα καταχωρίζεται σε ιδιαίτερη στήλη, δηλώνει την ξεχωριστή θέση που έχει στην ελληνική μουσική δημιουργία το είδος αυτό, τόσο για τους ίδιους τους συνθέτες όσο και για την εξέλιξη της νεοελληνικής μουσικής.
Η έκταση του άρθρου είναι ιδιαίτερα σύντομη για ένα τέτοιο θέμα. Θεωρήσαμε πως είναι προτιμότερο να αναφερθούμε ενδεικτικά σε πρόσωπα, γεγονότα και περιόδους από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι το 1970 και να αναπτύξουμε προβληματισμούς με σκοπό την εδραίωση του αιτήματος για τη συστηματική καταγραφή, διάσωση και μελέτη των μουσικών αυτών 1.
Για τις πρώτες παραστάσεις Αρχαίου Δράματος στην Αθήνα επιστρατεύτηκαν μουσικοί και μουσικές από την «κλασσική Δύση». Ας πάρουμε για παράδειγμα την Αντιγόνη του Σοφοκλή. Η μουσική της περιπέτεια είναι ενδεικτική. Το 1863 ανέλαβε τη μουσική ένας μουσικοδιδάσκαλος με το όνομα Φοστίνι. Αν συνέθεσε μουσική ή αν χρησιμοποίησε μουσικές άλλων, μας είναι άγνωστο. Tην μουσική του Φέλιξ Μέντελσον (1809-1847) επέλεξαν το 1867 για την Αντιγόνη2 που ανέβηκε στη μετάφραση του Αλέξανδρου Ραγκαβή. Θα πρέπει να ήταν πετυχημένη η επιλογή διότι μέχρι το 1930 αναφέρονται παραστάσεις της Αντιγόνης όπου ενώ εναλλάσσονται οι σκηνοθέτες και το πρωτότυπο αρχαίο κείμενο με διάφορες μεταφράσεις, ο Μέντελσον παραμένει στη διανομή ακλόνητος. Αναφέρεται μάλιστα πως το 1888 τη διδασκαλία του χορού έκανε ο συνθέτης Ναπολέων Λαμπελέτ (1864-1932). Για την Άλκηστη του Ευριπίδη που ανέβηκε το 1901 σε μετάφραση και σκηνοθεσία Κωνσταντίνου Χρηστομάνου με μουσική Γκλουκ (1714-1787) ο Τιμόθεος Ξανθόπουλος3 (1876-1943), που είχε την επιμέλεια της μουσικής –αλλά και της εκτέλεσής της στο αρμόνιο- θα επέλεξε μουσικές από την ομώνυμη όπερα του γερμανού συνθέτη που γράφτηκε το 1767. Τον Μέντελσον συναγωνιζόταν και ο Ιωάννης Σακελλαρίδης (1853-1938) ένας από τους παλαιότερους συνθέτες που μαρτυρείτε πως συνέθεσε μουσική για αρχαίο δράμα. Γιος ιερέα και πατέρας του Θεόφραστου Σακελλαρίδη (1883-1950)4, μελέτησε βυζαντινή εκκλησιαστική μουσική. Είχε η μουσική του στο ανέβασμα της Αντιγόνης το 1896 βυζαντινή καταγωγή; Μήπως η αναζήτηση του θαύματος στη βυζαντινή μουσική από τους συνθέτες στις τελευταίες δεκαετίες του 20ου αιώνα είχε ξαναγίνει στο τέλος του 19ου; Ότι κι αν έκανε πάντως ο Σακελλαρίδης είχε σίγουρα επιτυχία διότι και η δική του μουσική συνόδευσε το δράμα της Αντιγόνης επανειλημμένα για ακόμη είκοσι χρόνια.
Ακολουθεί η εποχή των συμφωνικών συνόλων από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1960. Έξοχο παράδειγμα είναι οι δύο παρτιτούρες του Δημήτρη Μητρόπουλου (1896-1960) για την Ηλέκτρα του Σοφοκλή (1936) και τον Ιππόλυτο5 του Ευριπίδη (1937). Μην ξεχνάμε πως το Αρχαίο Δράμα παιζόταν τότε και σε κλειστά θέατρα που ευνοούσαν τον συμφωνικό ήχο. Στα χορικά υπήρχαν μελωδικά μέρη καθώς και κομμάτια όπου σημειωνόταν στην παρτιτούρα με ακρίβεια η ομόφωνη ρυθμική εκφορά του λόγου σε συγκεκριμένο τονικό ύψος. Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, όμως, βρίσκεται στα μουσικά μέρη που υπογράμμιζαν σκηνές και καταστάσεις. Ενώ θα περίμενε κανείς να κατάγονται αισθητικά από την όπερα φαίνεται πως έχουν μεγαλύτερη συγγένεια με πιο σύγχρονες μουσικές διαλέκτους. Όταν καθιερώθηκαν οι παραστάσεις στην Επίδαυρο, η ορχήστρα συμμετείχε αθέατη στην παράσταση όπως και στο Ηρώδειο, προκαλώντας συχνά αντιθέσεις για την αισθητική της εγκυρότητα6. Η ανάπτυξη του συμφωνικού ήχου στο αρχαίο δράμα ταυτίζεται τόσο με την Εθνική Μουσική Σχολή που αναζητούσε την ελληνική συμφωνική γλώσσα όσο και με τη σύγχρονη, που έβρισκε στην οικουμενικότητα του αρχαίου λόγου, επιχειρήματα για την παγκοσμιότητά της. Θα αναφέρουμε ενδεικτικά την Εκάβη7 του Ευριπίδη του Αιμίλιου Ριάδη (1880-1935) το 1927, την Ιφιγένεια εν Ταύροις του Ευριπίδη του Πέτρου Πετρίδη (1892-1977) το 1941, τα τέσσερα έργα του Μάριου Βάρβογλη (1885-1967) Όρνιθες 1927, Αγαμέμνων και Πέρσες 1939, και Μήδεια το 1942 κ.ά. Επίσης σπουδαίες είναι οι μουσικές του Μενέλαου Παλλάντιου (1914) που ξεκίνησε με την Ορέστεια το 1949. Σταθμός ανάμεσα στα έργα του είναι η μουσική για τη Εκάβη το 1955. Θα αναφέρουμε ακόμη τους Γ. Σισιλιάνο, Ν. Ρώτα, Γ. Καζάσογλου κ.α.
Το τέλος της δεκαετίας του 1950 θα μπορούσε για το Αρχαίο Δράμα να ονομαστεί και εποχή Μάνου Χατζιδάκι. Από τις εννέα μουσικές που συνέθεσε οι οκτώ ανήκουν σ’ αυτή την περίοδο. Μόνο το 1959 συνέθεσε μουσική για τρεις παραστάσεις, μία από αυτές οι μοναδικοί Όρνιθες για το Θέατρο Τέχνης και τον Κάρολο Κουν. Την έκπληξη την είχε ήδη κάνει με τη Μήδεια το 1956 με το λαϊκότροπο ύφος. Ποιος θα ξεχνούσε από τότε το ζεϊμπέκικο ρυθμό στο χορικό για τον έρωτα που θα συμπεριλάβει αργότερα στο Μεγάλο Ερωτικό. Αξέχαστη έμεινε και η επιτυχία του χορικού της Λυσιστράτης το 1957, «Ένα μύθο θα σας πω!»
Δεν λησμονείται επίσης η συγκίνηση από το σαντούρι που χρησιμοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης στις Τρωάδες το 1966. Σαντούρι σε συνδυασμό με άρπα και κιθάρα χρησιμοποίησε και ο Χρήστος Λεοντής (1940) στην Ελένη του Ευριπίδη το 1966, εγκαινιάζοντας ένα νέο «έγχορδο» ήχο, κόντρα στα «φωνασκούντα» χάλκινα της εποχής.
Η τεχνολογία, όμως, προοδεύει και εμφανίζεται το ΤΑPE και οι εκπληκτικές δυνατότητες της ηχογράφησης. Μεγάλο πλεονέκτημα το μεροκάματο ενός τεχνικού ήχου και όχι τα πολλά των μουσικών όσο κι αν μίκραιναν τα σύνολα.
Πρώτος ο Γιάννης Χρήστου (1925-1970) θα χρησιμοποιήσει καθοριστικά μαγνητοταινίες με επεξεργασμένους ήχους. Θα μας χαρίσει μετά τον Προμηθέα το 1963 και τον Αγαμέμνονα το 1964, τη συγκλονιστικότερη ίσως μουσική για το Αρχαίο Δράμα. Η μουσική των Περσών το 1965 αποτέλεσε το πρότυπο για μια ολόκληρη εποχή. Η ταύτιση του Χρήστου με τον Κουν μας έδωσε ακόμη δύο μοναδικές μουσικές: τους Βατράχους το 1966 και τον Οιδίποδα Τύραννο το 1969.
Η δυνατότητα της επεξεργασίας του ήχου άνοιξε νέους δρόμους δημιουργώντας, όμως, και πολλά αδιέξοδα. Θα μας επιτραπεί να σχολιάσουμε πως οι πολλοί ακολούθησαν την τεχνική του Χρήστου χωρίς, όμως, να εμβαθύνουν στο φιλοσοφικό, βαθύ και απόλυτα μουσικό του όραμα, με αποτέλεσμα πολλές κενές επαναλήψεις…
Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ξεκινούν τη σταδιοδρομία τους στο Αρχαίο Δράμα πολλοί νέοι μουσικοί που θα σφραγίσουν με τη μουσική τους τα χρόνια που θα ακολουθήσουν όπως οι Θεόδωρος Αντωνίου, Χρήστος Λεοντής, Μιχάλης Χριστοδουλίδης, Γιώργος Κουρουπός κ.ά.
Θα ξεχωρίσουμε τα αριστοφανικά αριστουργήματα του Χρήστου Λεοντή για τους Αχαρνής (1977) και την Ειρήνη (1978) με το Θέατρο Τέχνης και τον Κουν που ξεσήκωναν προσανατολισμένα στο τραγούδι το κοινό στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ακολουθώντας τη λαμπρή καριέρα των Ορνίθων αλλά και τις Βάκχες του με τους ζουρνάδες και τα νταούλια που ξάφνιασαν από το Κρατικό Βορείου Ελλάδος το 1973.
Τα χρόνια που ακολούθησαν, είδαμε και ακούσαμε τα πάντα. Θα προτιμήσουμε να σταθούμε χρονολογικά εδώ…
1 H μόνη συστηματική εργασία που διενεργείται, είναι του συνθέτη Χρήστου Λεοντή και της εταιρείας Κομμός που έχει σαν στόχο ακριβώς όσα αναφέρθηκαν παραπάνω.
2 Η μουσική για την Αντιγόνη γράφτηκε από τον Μέντελσον το 1841 και είναι καταγεγραμμένη στον κατάλογο των έργων του με αριθμό 55.
3 Απόλυτα συνεπής επιλογή του Ξανθόπουλου που σπούδασε στη Βιέννη πιάνο και εκκλησιαστικό όργανο από όπου αποφοίτησε με τιμές και μετάλλια.
4 Το 1904 θα συνθέσει και ο Θεόφραστος μουσική για αρχαίο δράμα και συγκεκριμένα για τις Εκκλησιάζουσες του Αριστοφάνη.
5 Οι κακές κριτικές που γράφτηκαν για τη μουσική του Ιππόλυτου στάθηκαν, σύμφωνα με τους μελετητές του Μητρόπουλου, μία σοβαρή αιτία τόσο για να σταματήσει τη σύνθεση όσο και για να φύγει από την Ελλάδα.
6 Ο Καλομοίρης είχε εκφωνήσει ομιλία στην Ακαδημία Αθηνών με θέμα την «Ακουστική των Αρχαίων Θεάτρων» όπου καταθέτει απόψεις για το περιττό ηχητικό βάρος στη μουσική των παραστάσεων.
7 Ο Καλομοίρης διηύθυνε την ορχήστρα του Εθνικού Ωδείου στην παράσταση της Εκάβης στο «πέταλο» του Παναθηναϊκού σταδίου. Ο ίδιος δεν έγραψε ποτέ μουσική για Αρχαίο Δράμα. Γενικότερα στο έργο του δεν υπάρχουν αναφορές στην αρχαιότητα.