Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Φίλιππος Τσαλαχούρης

Μουσική & χολέρα

Υπάρχουν περίοδοι που τα χρονικά της Ιστορίας μοιάζουν με ημερολόγια αγωνίας: πόλεμοι, επαναστάσεις, εμφύλιοι, μαζικές εκτελέσεις, στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σε τέτοιες περιόδους, η Τέχνη συνδιαλέγεται με το Παράλογο στη γλώσσα της αντίστασης. Και μετατρέπει την αιχμαλωσία σώματος και ψυχής σε Ύμνο. 

 

Η μουσική στα χρόνια της χολέρας…

 

Διαβάζουμε:

 

Ως μουσική ορίζεται η τέχνη που βασίζεται στην οργάνωση ήχων με σκοπό τη σύνθεση, εκτέλεση και ακρόαση/λήψη ενός μουσικού έργου, καθώς και η επιστήμη που επικεντρώνεται σε θέματα συνδεόμενα με την παραγωγή, οργάνωση και λήψη ήχων. Με τον όρο εννοείται επίσης και το σύνολο ήχων από το οποίο απαρτίζεται ένα μουσικό κομμάτι. Ο διαχωρισμός αυτός υιοθετήθηκε και αναπτύχθηκε από τον δυτικοευρωπαϊκό πολιτισμό. Έτσι σήμερα μπορούμε να πούμε ότι η μουσική ως τέχνη, έρχεται να καλύψει την ανάγκη του ανθρώπου να εκφράσει με τους ήχους, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις ψυχικές του καταστάσεις.

 

Σύμφωνα με το Λεξικό της Οξφόρδης με τον όρο χρόνος εννοείται “η ακαθόριστη κίνηση της ύπαρξης και των γεγονότων στο παρελθόν, το παρόν, και το μέλλον, θεωρούμενη ως σύνολο”.

 

Οι καθημερινές εμπειρίες αποδεικνύουν πως ο χρόνος “κυλάει” με τον ίδιο πάντα ρυθμό και μόνο προς μια κατεύθυνση – από το παρελθόν προς το μέλλον. Ένας άλλος στερεότυπος ορισμός για τον χρόνο είναι “ένα μη χωρικό γραμμικό συνεχές στο οποίο τα γεγονότα συμβαίνουν με εμφανώς μη αναστρέψιμη τάξη”. Με τον χρόνο ασχολήθηκε τόσο η φιλοσοφία όσο και η επιστήμη, διαμορφώνοντας ενίοτε αντιφατικές απόψεις για το νόημά του. 

 

Η χολέρα (γνωστή και ως Ασιατική χολέρα ή Επιδημιακή χολέρα) είναι ένα νόσημα που προκαλείται από βακτήριο και χαρακτηρίζεται από έντονη διάρροια και εμετούς, η οποία μπορεί να προκαλέσει σοβαρή αφυδάτωση. Οφείλεται στην κατανάλωση νερού, γάλακτος, ή τροφών που έχουν μολυνθεί εξαιτίας των ανθυγιεινών τρόπων λειτουργίας των συστημάτων ύδρευσης και αποχέτευσης. Έχει κάτι το κοινωνικό δηλαδή…

 

Διαβάζοντας στα ψυχρά -αν και συχνά αρκετά φιλόξενα- λεξικά τους παραπάνω όρους θα συμπεράνουμε πως μόνον η χολέρα έχει κάτι το απόλυτο ως έννοια… και δεν είναι παράλογο αφού η πείρα μας έχει αποδείξει πως τις περισσότερες φορές τα κακά πράγματα έχουν απόλυτα χαρακτηριστικά… ακόμη διαφωνούν οι επιστήμονες για τον ορισμό της ζωής… ενώ για το θάνατο και μια σιωπή αρκεί… 

 

Κάθε στιγμή του χρόνου μας εμπεριέχει και όλες τις στιγμές που έχουμε ζήσει… σαν τις φωτογραφίες που βλέπουμε τον εαυτόν μας σε περασμένες ηλικίες: εμείς αναγνωρίζουμε αμέσως τη μορφή μας και αυτόματα μας βλέπουμε με τα μάτια εκείνης της εποχής… σαστίζουμε από έκπληξη όταν οι άλλοι αδυνατούν να μας αναγνωρίσουν αν και τις περισσότερες φορές κατανοούμε την αλλαγή… έτσι είναι το παιχνίδι του χρόνου… ίσως οι φιλόσοφοι να έχουν δίκιο πως μόνον το παρελθόν υπάρχει αφού το παρόν είναι άπιαστο και το μέλλον άγνωστο… με αυτή τη γνώση ο άνθρωπος προσπαθεί να δώσει νόημα στο παρόν του και να το μεγεθύνει, να το παρατείνει, προσπαθεί να το ζήσει πολλές φορές σε μία μήπως και εξασφαλίσει λίγη αλήθεια από το μέλλον και καταφέρει να ξεγελάσει τα όσα θα του φέρει… αυτό είναι η τέχνη: ο τρόπος να αυξάνουμε το ειδικό βάρος του χρόνου, το ειδικό βάρος του παρόντος με μόνο σκοπό την πλήρωση του βίου… και η μουσική είναι ένα μέσο αύξησης με εξαιρετικά αποτελέσματα… 

 

Κάθε στιγμή έχει μέσα της και φως και σκοτάδι, έχει μέσα της και υγεία και χολέρα… η υγεία, όμως, περνά από το νου απαρατήρητη… το σώμα μας όταν λειτουργεί αρμονικά, σωστά… το ξεχνάμε… είμαστε μόνον νους… όταν αρρωστήσουμε το σώμα μας διεκδικεί τη θέση του στη ζωή μας… καταλαβαίνουμε αμέσως πως δεν το ορίζουμε εμείς… μόνο του διάγει το βίο του… και αυτό μας συγκλονίζει… μόνο του το σώμα μας καταναλώνει το χρόνο του και αυτό μας αφήνει άφωνους μπροστά στο μυστήριο της ύπαρξης… ξεχνάμε όλες τις μέρες της υγείας, τις εκατοντάδες ημέρες της υγείας και ζούμε όλη μας τη ζωή έχοντας συγκρατήσει κάθε λεπτό από τις ώρες μιας ασθένειας… είναι ο φόβος του θανάτου; Όχι μόνον… είναι ο φόβος του άγνωστου; …ίσως… είναι ο φόβος του χρόνου; …πιθανότερο… η ημέρα της χολέρας είναι ένα σημάδι στο χρόνο μας… ακόμη και ο ήχος της λέξης αυτής είναι απάνθρωπος… οι περισσότερες ασθένειες ηχούν αποκρουστικά… αυτές, όμως, που σκότωσαν πολλούς, αυτές που επηρέασαν το χρόνο και την ιστορία ηχούν αποτρόπαια, σοκαριστικά… χολέρα λοιπόν… 

 

Και ποια είναι η ανίατη χολέρα; Ποιες είναι οι τραγικότερες εκδηλώσεις της νόσου… η χολέρα του νου… η κοινωνική χολέρα… η ιστορική… η χολέρα του σώματος περνάει σήμερα… για κάποιους ανεπτυγμένους λαούς δεν υπάρχει καν… έτσι λοιπόν σταματούν οι κενώσεις και οι εμετοί, γλυτώνεις την αφυδάτωση, αποκτάς ξανά το χρώμα σου, δυναμώνεις… 

 

Οι κοινωνικές κενώσεις αφήνουν κενά που χάσκουν… οι εμετοί που έχουν ανθρώπους και ιδέες μέσα τους χαράζουν το στόμα που τα εκβάλει… η ιστορία όταν αποβάλλεται από το στομάχι του χρόνου των ανθρώπων ως μολυσμένη αρπάζει τα σωθικά και τα ξεριζώνει με δύναμη, σπαράσσει τα αγγεία… το παράδοξο είναι πως σωματικά ο «ασθενής» είναι υγιής… κανένα σημάδι… όλα στη θέση τους… τις πληγές αυτές, όμως, τα σημάδια της ασθένειας που πέρασε και χάραξε της βλέπουν με γυμνό μάτι μόνον οι ποιητές… οι επιστήμονες, οι ιστορικοί και οι κάθε λογής ερμηνευτές έχουν ανάγκη τα μικροσκόπια, τα εργαστήρια… τα πειράματα…

 

Ο Σοστακόβιτς… παιδί των χρόνων της δόξας αλλά και της χολέρας… ποια χρόνια ανήκουν σε ποια κατηγορία δεν θα ήθελα να πω… έχουν γραφτεί χιλιάδες σελίδες… έχουν ειπωθεί χιλιάδες λέξεις… η σκόνη της ιστορίας ακόμη δεν έχει κατακαθίσει στο δάπεδο της γνώσης… η λήθη προσπαθεί να απορροφήσει κάποια κομμάτια και τα καταφέρνει…

 

Θα μπορούσα να περιγράψω μόνον την ιστορία της Συμφωνίας του Λένινγκραντ… την τραγική πολιορκία… τα θύματα, την ηρωική πρώτη εκτέλεση του έργου στην φλεγόμενη πόλη… την αντεπίθεση των ρώσων για την επιβολή ησυχίας… το μικροφίλμ που μετέφερε την παρτιτούρα στην Αμερική… η περιγραφή αυτής και μόνον της ιστορίας θα ήταν σχεδόν ταυτολογική με την περιγραφή των οργανωτών για την αποψινή συναυλία… 

 

Τα Κουαρτέτα του Σοστακόβιτς αποτελούν ένα κεφάλαιο καθοριστικό όχι μόνον για τον δημιουργό τους αλλά και για την παγκόσμια μουσική… η επιλογή του 7ου, του 8ου και του 10ου είναι εξαιρετική… τα βιβλιαράκια των CD γράφουν τα πάντα και τα λεξικά ακόμη περισσότερα…

 

Ας αφήσουμε το νου μας σε κάποιους άλλους, σχεδόν τυχαίους συλλογισμούς… τα χρόνια της πολεμικής χολέρας έχουν περάσει… ο Στάλιν έχει πεθάνει από το 1953…ο Νικίτα Χρουστσόφ είναι ο νέος πρόεδρος κι ένας αέρας διαφορετικός πνέει… 

 

Το 7ο και το 8ο γράφτηκαν το 1960… το 10ο το 1964… τη χρονιά που ο Νικίτα Χρουστσόφ φεύγει και παραδίδει την εξουσία στον Μπρέζνιεφ… 

 

Για το 8ο γράφει ο ίδιος ο Σοστακόβιτς πως δεν έχει καμία σχέση με τον «αποκαλυπτόμενο φασισμό»… «Παραθέτω –λέει ο ίδιος- αποσπάσματα από τη Λαίδη Μάκβεθ, την Πρώτη και την Πέμπτη συμφωνία μου… τι δουλειά έχει ο φασισμός μ’ αυτές; …το 8ο είναι αυτοβιογραφικό και μνημονεύει ένα τραγούδι με τον τίτλο “Εξαντλημένος απ’ τις κακουχίες της φυλακής”…» 

 

Το 7ο παίχτηκε για πρώτη φορά στις 15 Μαΐου 1960 και το 8ο στις 2 Οκτωβρίου της ίδιας χρονιάς… το 10ο παίχτηκε για πρώτη φορά στις 20 Νοεμβρίου 1964…

 

Η αρχή της δεκαετίας του ’60… τα πρώτα χρόνια αυτής της δεκαετίας κάθε άλλο παρά χρόνια χολέρας θα μπορούσαμε να πούμε πως φαινόταν… τα πρώτα χρόνια που ο πόλεμος μοιάζει να έχει ξεχαστεί… η αρχή της διαστημικής εποχής… της κοινωνικής απελευθέρωσης… ο πόλεμος είναι μια μακρινή ιστορία… τα ερείπια έχουν μαζευτεί… μόνον παρελάσεις για το τέλος του πολέμου και αναμνηστικές συγκεντρώσεις επιζώντων… ο ποιητής, όμως, βλέπει τον πόνο και τις πληγές… ο συνθέτης βλέπει τα σημάδια της χολέρας στο σώμα της κοινωνίας της οποίας είναι μέλος… τι κι αν το Σπούτνικ χαράζει με την τροχιά του τον έναστρο ουρανό… κανένας δορυφόρος δεν μπορεί να θερμάνει μια ακίνητη καρδιά… έναν ακοίμητο φόβο… χιλιάδες χιλιόμετρα διατρέχει ο δορυφόρος… χιλιάδες φορές σταθερός στο ίδιο σημείο ο φόβος…

 

Πώς η λύπη βγαίνει ξανά στην επιφάνεια… πώς το σκοτάδι παραμερίζει το φως και «λιποθυμά» ο ζοφερός αυτός ειρμός στο πεντάγραμμο… 

 

Διαβάζουμε και πάλι τον ίδιο τον Σοστακόβιτς: «…από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου πορεύομαι σε μια ζωή γκρίζα και άθλια… κάθε που την αναλογίζομαι μελαγχολώ. Δεν είναι ευχάριστο να παραδέχομαι κάτι τέτοιο, δε θ’ άλλαζε όμως σε τίποτε τα πράγματα, αν τ’ αρνιόμουν…».

 

Ετυμολογικά… χολέρα: χολάδες… εντόσθια… ίσως και χολή… νεότερες απόψεις: χολέρα: αρχαία ιρλανδικά galar… λύπη – ασθένεια… στα χεττιτικά (αρχαία μικρασιατική γλώσσα) … kallar… κακός… «…αναγόμενη έτσι σε Ινδοευρωπαϊκή γλώσσα ghal… ζημιά… βλάβη… αν και καταλήγει το λήμμα στο λεξικό πως η λέξη ιατρικά έχει εξειδικευμένη χρήση θα κρατήσω τις υποθετικές ρίζες της… λύπη… κακό… βλάβη… Σοστακόβιτς… λύπη… κακό… βλάβη… κουαρτέτα: συμπυκνωμένη μουσική σκέψη… στοχασμός… αποτύπωση υψηλών ιδεών και συναισθημάτων… όπως λύπη… κακό… βλάβη…

 

Κι αν η ίαση είναι παραδεκτή… κι αν το χρώμα του ασθενή έχει επανέλθει… κι αν το σώμα αρχίσει πάλι να λειτουργεί… ο νους επιβραδύνει… και κολλά… εστιάζει σε ένα σημείο του χρόνου, του χρόνου που γνωρίζει, δηλαδή του παρελθόντος… κολλά και εστιάζει στις ώρες της ασθένειας… ο πυρετός ανεβαίνει ξανά… ο θάνατος είναι η καρδιά της παρέας κι όλοι γελούν με τις ιστορίες και τα κατορθώματά του… κύριος… χολέρα… χρόνος… λύπη… βλάβη… κενώσεις… εμετοί… ζωές ανθρώπων προδομένες… οι τιμές της απογοήτευσης στα ύψη, η ελπίδα κάτω από τα επιτρεπτά όρια… η πίστη σε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα… 

 

…τα χρόνια της χολέρας δεν είναι τίποτε άλλο από τα χρόνια που η αλήθεια αθλείται… τα χρόνια που ξεπλένει ο πόνος την αδυναμία και το ψεύδος, ο πυρετός αποβάλει τα περιττά βάρη… τα χρόνια της χολέρας είναι η ευκαιρία της άσκησής μας στο ανέφικτο… η σκέψη του ανθρώπου είναι πανίσχυρη… κατ’ εικόνα του Θεού… δημιουργεί ακόμη και στο κενό… πλάθει από ο τίποτε… γράφει… σμιλεύει… χτίζει… 

 

…κι ο Παλαμάς λέει: 

Γιατί κι ο κόσμος ο βαθύς

Γεννιέται από ‘να πάλεμα

Σαν δοξαριού με μια χορδή

Χτύπα δοξάρι μου και χτίζε…

 

Ας δούμε τα δοξάρια των εγχόρδων με άλλα μάτια… ας φέρουμε στη μνήμη μας τη μορφή του Σοστακόβιτς… ας μετρήσουμε τα χρόνια… ας θερμομετρήσουμε τη χολέρα… ας πάρουμε τις βιταμίνες που κρύβει μέσα της η μουσική… δεν θέλουν συνταγή… μόνον λίγη σιωπή πριν και μετά την ακρόαση… και με άδειο στομάχι δεν πειράζει… δεν έχουν καταγραφεί αντενδείξεις ή παρενέργειες…