Το Νο 10
Δημήτρης Δραγατάκης:
ο Δάσκαλος της εκκωφαντικής σιωπής
Το Νο 10 του πρώτου ορόφου στο κεντρικό Εθνικό Ωδείο που φιλοξενούσε τον δάσκαλο Δημήτρη Δραγατάκη είχε σπάνια ατμόσφαιρα. Μισάνοικτο, τις περισσότερες φορές, το παράθυρο για να φεύγει ο καπνός, το φλιτζάνι με τον νεροκαφέ και κάποιες φορές επάνω στο γραφείο χειρόγραφα… θυμάμαι μισοτελειωμένο το Κοντσέρτο για βιόλα και ολοκληρωμένη την 6η Συμφωνία… συχνά κάποια παρτιτούρα έργου του που θα παιζόταν και την είχε φέρει μαζί του για να την κοιτάξει σε κάποιο κενό ή κάποιο χειρόγραφο για αντιπαραβολή με μία νέα αντιγραφή… είχε πολύ ιδιαίτερη σιωπή αυτό το δωμάτιο… επιμελώς την είχε επιβάλει η παρουσία του με τον διακριτικό τόνο και την χαμηλή ένταση της φωνής του… τις χειρονομίες του… το βάδισμά του… ακόμη δεν ξεκίνησα και ο τίτλος της ομιλίας μου: ο δάσκαλος της εκκωφαντικής σιωπής μας επισκέφθηκε… εκκωφαντική, λοιπόν, η σιωπή της γνώσης που περιμένει σε ένα δωμάτιο… σε ένα δωμάτιο που μετατράπηκε σε αίθουσα Ωδείου και περιμένει τον μαθητή… όχι μόνο για να μάθει αλλά κυρίως για να μαγευτεί… για να εξασφαλίσει μνήμες – εφόδια, να γεμίσει τις σιταποθήκες της σκέψης του ώστε, αν χρειαστεί, να αντιμετωπίσει τους πνευματικούς χειμώνες που θα έρθουν… ή μήπως που ήταν πάντοτε παρόντες…
Διάβαζα, ως μαθητής φλάουτου και Αρμονίας ακόμη, το όνομά του στο καρτελάκι που στεκόταν στην πόρτα της αίθουσάς του, και κοντοστεκόμουν. Αναρωτιόμουν, τι να λέγεται πίσω από αυτή την πόρτα… ποιο άβατο κρύβει… τόσο άπιαστο και μακρινό μου φαινόταν… Τον θαύμαζα! Στην πρώτη συμφωνική συναυλία που παρακολούθησα στη ζωή μου, ένα από τα έργα του προγράμματος ήταν και η 1η Συμφωνία του Δραγατάκη. Συγκλονίστηκα βλέποντάς τον, στο Παλλάς φυσικά, να δίνει το χέρι του στον Κολάση που διηύθυνε την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών. Συγκλονίστηκα πρώτα επειδή ήταν ζωντανός. Στα 14 χρόνια μου φανταζόμουν πως όλοι οι συνθέτες είναι νεκροί και ασπρόμαυροι. Με αναστάτωσε, όμως, περισσότερο η μουσική. Ένιωσα πως αυτό το άκουσμα με αφορούσε, ήταν «διαφορετικό» αλλά οικείο, ήταν σύγχρονο αλλά ασφαλές…
Αφού έδωσα εξετάσεις για το πτυχίο της Αρμονίας, και περιμένοντας τα αποτελέσματα, τον συνάντησα, ομολογώ, έντρομος στο διάδρομο του Ωδείου. Είχε μόλις βγει από το δωμάτιο που η επιτροπή διόρθωνε τα γραπτά. Έστρεψα το βλέμμα μου καταπάνω του μήπως και υποκλέψω κάτι… για να μάθω. Εκείνος μου είπε κοφτά και καθαρά: «…έχεις γράψει πολύ καλά… πάρα-πολύ καλά… Αντίστιξη θα κάνεις; …τι θα κάνεις;…» Ο Νικηφόρος Νευράκης μου είχε δώσει υποτροφία στην αρμονία και πραγματικά μου είχε σταθεί πολύ… και τι δεν θα έδινα να συνέχιζα με τον Δραγατάκη Αντίστιξη, αλλά δίσταζα, τα δίδακτρα με τρόμαζαν… με πρόλαβε, όμως, εκείνος… «… αν θέλεις… θα συνεχίσεις με εμένα… την υποτροφία θα την κρατήσουμε…» κι έτσι πέρασα την πόρτα του 10 στον πρώτο όροφο την επόμενη κιόλας Τετάρτη το πρωί.
Η πρώτη μου ερώτηση ήταν για το αν έπρεπε να προμηθευτώ κάποιο συγκεκριμένο βιβλίο αντίστιξης. Με ρώτησε αν έχω τη Μορφολογία του Καλομοίρη. Στην καταφατική μου απάντηση πρόσθεσε: «…κράτα αυτό, τα λέει καλά και απλά». Άνοιξε ένα συρτάρι και μου έδωσε και μια φωτοτυπημένη σελίδα με cantus firmus, νομίζω Ντυμπουά… «…πάρε και αυτό για να έχεις θέματα… αν τελειώσουν γράφε μόνος σου cantus firmus …είναι πολύ καλή άσκηση… αλλά να το δοκιμάζεις και να σου αρέσει»…
Μιλούσε ελάχιστα όταν διόρθωνε τα θέματα… σημείωνε με το μολύβι του και έπαιζε με τα παραμορφωμένα δάχτυλά του στο πιάνο… μου άρεσε πολύ να κάθομαι δίπλα του και να τον παρατηρώ ώστε να συμπεραίνω τα σχόλιά του από την έκφραση του προσώπου του. Ένα «χμ», μια άχρωμη σιωπή, μια σκληρή μολυβιά… μια αξέχαστη φορά το παρακάτω σχόλιο: «Δεν μου αρέσει σήμερα η δουλειά σου… καθόλου… την επόμενη Τετάρτη». Δίπλωσε το τετράδιο και μου το έδωσε. Την ώρα που πήγα να βγω πρόσθεσε: «…αν δεν έχεις δουλειά, άσε τα χαρτιά κι έλα… κάτσε…» …του έφτιαχνα έναν νεροκαφέ και μιλάγαμε… Δεν τον θυμάμαι να μου λέει κανόνες και πάνω από όλα δεν τον θυμάμαι καθόλου να λέει «συνταγές». Αυτό, όμως, μου δεν παρέλειπε σε κανένα μάθημα να επισημαίνει ήταν η μελωδική ανέλιξη, η μουσική διάσταση της όποιας λύσης. Σχημάτιζε στο τετράδιό μου γραφήματα μελωδιών. Σκιτσάκια που περιέγραφαν την πορεία της μελωδίας, τόσο αυτόνομα όσο και σε σχέση με τις άλλες φωνές. Λάτρευα αυτές τις αφηρημένες μουτζούρες. Ασκούσαν απίστευτη γοητεία στην ήδη τεταμένη μου προσοχή… Στάθηκαν πολύ συχνά η αφορμή για να ξεκινήσει μια συζήτηση με θέμα το στοιχείο του ενδιαφέροντος στη μουσική γραφή. Από τα πρώτα δίφωνα θέματα της αντίστιξης με παρότρυνε να γράφω μελωδίες που να έχουν ενδιαφέρον… να κρύβουν κάπου μια έκπληξη… να έχουν μια ακρότητα σε σημείο, όμως, προκαθορισμένο, προσδιορισμένο από τα πριν και τα μετά… η μελωδία πρέπει να προσφέρει στον ακροατή την ικανοποίηση της εκπλήρωσης του αυτονόητου αλλά και την τέρψη από την έκπληξη της στέρησης αυτής ευχαρίστησης. Μόλις λίγα θέματα από κάθε είδος και αμέσως αύξανε τον αριθμό των φωνών. «Αυτά είναι… παρα… προ… τέτοια… παρακάτω έχει ενδιαφέρον…ξέρεις…». Και ανάμεσα στα θέματα και τις μολυβιές, τα παράλληλα και την θανάσιμη και άκρως επικίνδυνη απουσία ενδιαφέροντος που καιροφυλακτούσε συζητήσεις για την αγωνία της καθιέρωσης ενός έργου… για την αξία της μουσικής σήμερα… για τις ανησυχίες και τις ανασφάλειες των δικών του δασκάλων… για την πίστη στην υπέρβαση… την αλήθεια της μνήμης… την αγάπη για το απλό… την καταγωγή… το φόβο… τη μαγεία της εκτέλεσης της μουσικής… την εμπιστοσύνη που πρέπει να έχει ο συνθέτης στους εκτελεστές των έργων του… την αγάπη… αλήθεια: πόσες φορές δεν είχα σκεφτεί το μέγεθος της αγάπης που είχε μέσα του αυτός ο άνθρωπος. Την αγάπη που είναι μία… αν αγαπάς, αγαπάς… αν καταλαβαίνεις το νόημα της αγάπης τότε εκείνη εκφράζεται, εκδηλώνεται, στα πάντα… σε όλους και σε όλα…
Όταν αρχίσαμε να γράφουμε χορικά, κανόνες… το μάθημα έγινε ακόμη περισσότερο αφηρημένο. Εδώ είναι η εκκωφαντική σιωπή. Δεν μου έλεγε ποτέ τι να κάνω. Σαν να γνώριζα κάτι που δεν ήξερα αλλά που εκείνος ήξερε πως θα μπορούσα να ανασύρω από κάπου. Συμβουλές μόνο για το που να ψάξω ή τι έργα να μελετήσω. Λίγες λέξεις τυλιγμένες γύρω από τη μαγική λέξη «φαντασία» και ρίζωνε αμέσως μέσα μου η αγωνία να γράψω κάτι διαφορετικό, προσωπικό, ξεχωριστό αλλά με μουσικότητα… Όχι εξυπνάδες…Ντρεπόμουν να του πω πως έφτιαξα μια κατασκευή που είναι έτσι και έχει και το ένα και το άλλο αν δεν μπορούσα να τον πείσω πως κάποιος αφηρημένος μουσικός λόγος που φαντάστηκα από το θέμα… που εξακολουθούσε να με βάζει να το γράφω ο ίδιος… έλεγα κάποιες φορές: Αντίστιξη δεν γνωρίζω αν έμαθα, θέματα όμως έμαθα να γράφω… πολλές φορές έσβηνα αυτό που είχα γράψει αν και βέβαιος πως είναι σωστό αλλά επίσης βέβαιος πως θα μπορούσα ν κάνω κάτι μουσικά καλύτερο…
Στις εξετάσεις του ζήτησα μια χάρη, επικαλούμενος το ρόλο του ως προέδρου της επιτροπής και εφόρου: να γράψω τον κανόνα για έγχορδα και όχι για φωνές… μου το επέτρεψε και χάρηκα πολύ… δεν τόλμησα να του πω πως είχα σκοπό να αλλάξω και μέτρο στην επεξεργασία του κανόνα και εισάγω τα 6/8 μετά τα 3/4 και πάλι από την αρχή 3/4 …
Στη φούγκα η διαδρομή ήταν ακόμη περισσότερο αφηρημένη. Συχνά έδινε ο ίδιος φωτοτυπημένες τις χειρόγραφες σημειώσεις Φυγής του Σόλωνα Μιχαηλίδη. Εγώ δεν θυμάμαι να μου τις έδωσε… τις είχα πάντως τις σελίδες αυτές από κάποιον άλλο. Έχω γράψει στη ζωή μου μόλις μία φούγκα… αυτή των εξετάσεων. Τους μήνες της μαθητείας μου κοντά του δεν έγραψα ολόκληρη ούτε μία. Τμήματα μόνο… ψήγματα… στιγμές… Το μεγαλύτερο που είχα γράψει ήταν μια πλήρης έκθεση 18-20 μέτρων… όλα τα άλλα μόλις 4-5 μέτρα… πάντα με το ίδιο βαρύ και κοφτερό σπαθί επάνω από τα χαρτιά και το μολύβι μου… να είναι ενδιαφέρον, να είναι ωραίο και κυρίως να μου αρέσει…
Ίσως αυτό να ήταν και το κλειδί που μου εξασφάλισε η μαθητεία κοντά του: ακόμη και μία άσκηση, το παραμικρό, πρέπει να έχει ενδιαφέρον, να είναι ωραίο και να μας αρέσει… θα μου επιτρέψετε να προσθέσω πως η συμβουλή-προτροπή που περικλείουν οι τρεις αυτές απλές λέξεις θα μπορούσε να είναι οδηγός για τη ζωή… ένας κώδικας ζωής… ένας χρησμός… μια προσευχή… όρκος… υπόσχεση… αρχή.
Θυμάμαι στα τελευταία μαθήματα της Αντίστιξης πόσο συχνά έλεγε ως οδηγία σε κάθε λογής δυσκολία τη φράση πως «…είναι μουσική… μουσική… είναι… θα το βρεις…». Γενικά δεχόταν πολλές ελευθερίες στο γράψιμο. Πίστευε στη μουσική. Βέβαια, δεν νομίζω πως δεχόταν τις ελευθερίες αυτές απλά σαν άρνηση της δέσμευσης των κανόνων. Υιοθετούσε αυτές τις ελευθερίες όταν ήταν αποτέλεσμα μουσικής πρόθεσης, όταν εξυπηρετούσαν κάποιο μουσικό συλλογισμό.
Όλα όσα έχω αναφέρει παραπάνω σχετικά με τα συγκεκριμένα και τα απτά της διδασκαλίας σε συνδυασμό με τη διάθεση και την προτροπή για συζήτηση επάνω σε θέματα φιλοσοφικά που αφορούν στη μουσική, συνθέτουν ένα ιδανικό πρότυπο δασκάλου.
Αν προσθέσει κανείς δύο ακόμη, όχι χαρακτηριστικά αλλά προϋποθέσεις για την επιλογή του δασκάλου, όπως το θαυμασμό για το έργο του και σεβασμό στη στάση και τη συμπεριφορά του τότε όλοι οι δρόμοι είναι ανοικτοί.
Προσοχή: όχι βατοί… απλά ανοικτοί… έτοιμοι προς οδοιπορία… διαθέσιμοι… σου εξασφαλίζει ο δάσκαλος την εύκολη διαδρομή… αλλά την πίστη στην επιλογή… ακόμη κι εκεί που δρόμος δεν υπάρχει… στέκεσαι στην πόρτα προ της οδού ( πρόοδος ) και είσαι έτοιμος για το ταξίδι… και τα εφόδια όλα καθ’ οδών… και ο προορισμός; …όλο και μακρύτερα.
Την ημέρα του αποχωρισμού μας η βροχή πότισε τη λύπη που ρίζωσε και θέριεψε στον κήπο της μοναξιάς μας… ας με συγχωρέσουν οι ομιλητές που αποχαιρέτησαν το δάσκαλό μας… αλλά… συγκράτησα μόνο τα λόγια κάποιου συγχωριανού του, από την Πλατανούσα της Ηπείρου, που είπε πως δεν καταλάβαινε πολλά από τη μουσική του αλλά τον θαύμαζε… και πρόσθεσε με υπερηφάνεια πως στο χιονισμένο του χωριό εκείνη την ώρα χτυπούσε μοναχικά η καμπάνα για εκείνον… να ένας ακόμη στόχος, που σαν καλός δάσκαλος μας υπέδειξε εκείνη την δύσκολη, την τελευταία στιγμή… κι αν δεν μας καταλαβαίνουν ας μας σέβονται, και πως πάνω από κάθε τιμή πρέπει να είναι η κάθε απλή ισότιμη, ανιδιοτελής ανθρώπινη σχέση… …υπάρχει μεγαλύτερη τιμή για ένα συνθέτη από το χτυπάει, χιλιόμετρα μακριά, σ’ ένα χιονισμένο χωριό μια μοναχική καμπάνα για να εκείνον;… και για εμάς χρέος: να κρατήσουμε το σχοινί της καμπάνας για όλη μας τη ζωή και να ξετυλίγουμε τον ήχο της από τις χιονισμένες κορυφές στους κάμπους… ώστε μια μέρα να το δώσουμε στους δικούς μας μαθητές να το κρατήσουν… με τον ίδιο θαυμασμό, με την ίδια ευγνωμοσύνη…